8. Mətndə göy rəngdə verilmiş birləşmələrdə “baş” sözü ilə bağlı düzgün cavab hansıdır?

a) bir söz iki mənada işlənib - çoxmənalı sözdür
b) mənalar tamamilə fərqlidir - sözlər omonimdir
c) yaxınmənalı sözlərdir

9. Mətndə çəhrayı və göy ( ), çəhrayı, göy, yaşıl ( ), çəhrayı, göy, yaşıl və qırmızı ( ) rənglə verilmiş sözləri seçib ayrı-ayrı sütunlarda yazın.

Necə düşünürsünüz, göy rəngdəki və ondan sonra artırılan şəkilçilər söz köklərinin mənasını dəyişirmi? Seçdiyiniz misallara və indiyə qədər ayrı-ayrı mətnlər üzərində apardığınız müşahidələrinizə əsasən fikirlərinizi açıqlayın.

10. Mətnin sonunda işlənmiş “alt” və “ üst” sözləri ilə bağlı düzgün cavab hansıdır?

a) yaxınmənalı sözlərdir | b) əksmənalı sözlərdir | c) çoxmənalı sözlərdir

11. Yanıltmacı oxuyun, [ç] və [ə] səslərinin düzgün tələffüzünə diqqət yetirin.

Çəmənlikdə çiçək çoxdur. Çiçəklər çətirli çiçəklərdir. Çiçəklər elə bil çələngdir. Çiçək çəməndəki çiçəklərdən çələng düzəltdi. Çiçək çox çətinlik çəkdi. Çiçəklər çətirlərindən Çiçəyə ətir saçdılar. Çiçək ətirli çiçək çələngini kiçik bacısı Çəmənin saçına taxdı.

SÖZLÜK

çətirli, çələng

12. Mətndə çəhrayı və sarı ( ), çəhrayı, sarı və göy ( ) çəhrayı, sarı, göy və qırmızı ( ) rənglə fərqləndirilmiş sözləri seçib ayrı-ayrı sütunlarda yazın. Köklərə artırılan sarı rəngdəki şəkilçilər həmin köklərin mənasını dəyişirmi? Bəs həmin sözlərdə göy və qırmızı rəngdə olan şəkilçilər özlərindən əvvəlki hissələrin mənasına necə təsir edir? Qruplara bölünüb müzakirə edin və gəldiyiniz nəticəni söyləyin.

13. Cümlələrdəki göy zolaqların yerinə lazım olan sözü yazın. Çoxbilmişlə dialoqu yadınıza salın. Artırdığınız sözün neçə mənada işləndiyini müəyyən edin. Necə bilirsiniz, bu sözlərin mənaları arasında oxşarlıq varmı?

1) Südün bəzi yerlərdə xama deyirlər.
2) Leyla dəftərinin dəyişdi.
3) Gülər anasınının öpdü.
4) Göyün bulud örtmüşdü.
5) Anam yorğanın yudu.

#### ÇOXBİLMİŞ ÖYRƏDİR

Sevimli dostlar, artıq neçə dərsdir ki, siz sözlərə artırılan şəkilçilər üzərində müşahidələr aparırsınız. Müşahidələrinizdən gördünüz ki, Azərbaycan dilində şəkilçilər iki cürdür: balıqlar, balıqçının , üzümün, üzümçü , üzümlükdə ...

Çoxbilmiş deyir ki, şəkilçilərdən bəzilərini sözlərə artırarkən kökün mənasında heç bir dəyişiklik yaranmır. Bu şəkilçilər ancaq sözlərin formasını dəyişir və cümlədə sözlərin bir-biri ilə əlaqələnməsinə kömək edir. Ona görə də biz belə şəkilçiləri sözdəyişdirici (qrammatik) şəkilçilər adlandırırıq: Məsələn, İradənin, uşaqlar, vətənimizin, anası, çatdılar, qaçırdı, müəllimdən ...

Şəkilçilərin digər qrupu isə sözlərə artırılarkən kökün mənasına təsir edərək onu dəyişir, yeni mənalı söz düzəldir. Yeni sözlər düzəltdiyi üçün Çoxbilmiş belə şəkilçiləri sözdüzəldici (leksik) şəkilçilər adlandırır. Misallara baxaq: ətirli, yaxınlaş (maq), bağça , dənizçi, təmizlə (mək), vətəndaş, əlcək...