Taxıla ziyan vuran xəstəliklər çoxdur, lakin onların içərisində daha təhlükəlisi toxumla keçən bərk və toz sürmə (el arasında “qaraca” deyilir) və pas xəstəlikləridir. 4.7.1. Toz sürmə Bu xəstəliyə respublikamızın bütün zonalarında rast gəlinir. Bu xəstəliyi Ustilagotritici (Pers) Jens göbələyi törədir. Toz sürmə xəstəliyinə buğda bitkisi dəninin süd və sünbülün yetişmə dövründə təsadüf edilir. Bu xəstəliyi törədən göbələk sünbül və dənləri zədələyərək orada qaramtıl toz halında kütlə (xlamidosporları) əmələ gətirir (Şəkil 4.35). Odur ki, sünbüldə dən əvəzinə, qaramtıl toz inkişaf edir. Xlamidosporlar (dəni toza çevirən bakteriya) torpağa düşdükdə məhv olur. Bu sporlar anbarda və bəzi yerlərdə 3-5 ilə qədər cücərmə qabiliyyətini saxlayır. Toz sürmə xəstəliyinin inkişaf etməsinə temperatur və rütubət güclü təsir edir. Toz sürməyə tutulmuş sünbüllər üzərində xəstəliyin törədiciləri külək, həşərat və digər vasitələrlə sağlam sünbüllərə keçərək onları sirayətləndirir (xəstələndirir). Bu xəstəliyə tutulmuş bitkilər zəif inkişaf edir, boyu qısa qalır, orqanizmin inkişaf prosesi pozulur. | Şəkil 4.35. Toz sürmə xəstəliyi

Mübarizə tədbiri. Toz sürmə xəstəliyinin əmələ gəlməsi toxumdan başlandığından təsərrüfatda sağlam və keyfiyyətli toxum əldə edilməlidir.Toxumlar sağlam və keyfiyyətli olduqda tez cücərir və xəstəliyə qarşı davamlı olur. Aqrotexniki qaydaya əsasən buğdanın əkin sahəsində toz sürmə xəstəliyi 2 faizdən artıq olarsa, oradan toxum götürülmür. Buğda əkiləcək sahələrdə növbəli əkinin tətbiqi, torpağın düzgün gübrələnməsi, səpin müddətinin dəqiq müəyyənləşdirilməsi, davamlı buğda sortlarından istifadə olunması xəstəliyin azalmasına səbəb olur. Toz sürmə xəstəliyinə qarşı mübarizədə səpindən qabaq toxumlardakı xəstəlik törədiciləri termik üsulla temperaturla zərərsizləşdirilir. Toxumlar ilk olaraq 28-32 dərəcə temperaturda 4 saat saxlanılır, sonra temperatur 53 dərəcəyə qədər çatdırılıb 7-10 dəqiqə saxlanılır. Sonra toxumlar oradan çıxarılaraq adi suya salınaraq cücərmə qabiliyyəti dayandırılır. Buradan çıxarılıb sərilərək havalandırılır və səpinə göndərilir. Termik üsulda istilikdə dənin daxilində yerləşən xəstəliyin törədicisi məhv edilir. Termik üsul ancaq yazlıq buğdada tətbiq olunur. Son zamanlar buğdanın toz sürmə xəstəliyinə qarşı toxumlar səpindən 3-4 gün qabaq xüsusi preparatlar ilə quru halda (dərmanlar ilə) dezinfeksiya edilir. Toxumların dezinfeksiya olunması (dərmanlanması) yazlıq və payızlıq buğdalarda aparmaq olar.