AVTOMOBİL

vasitəsinin dinamik vəziyyətinə uyğun olaraq güc ötürülməsinin işini tələb edir. Mühərrik məhdud diapazonda qənaətbəxş güc və burucu momentə malik olduğuna görə, habelə mühərrikin maksimum sürət həddini nəzərə alaraq, burucu momenti və sürəti faktiki tələblərə uyğunlaşdıran sistem tətbiq edilməlidir. Bu cihaz ötürülmə qutusu adlanır. Ötürülmə qutusu mühərrikin sürətini və burucu momenti avtomobili idarə etmək üçün tələb olunan qiymətə dəyişir (Şəkil 02-1). Dayanacaqdan (boşda yanma) hərəkətə nəqliyyat vasitəsinin inersiya gücünə qalib gəlmək üçün aşağı təkər sürətində yüksək burucu moment tələb olunur. Ötürülmə qutusu mühərrikin nisbətən yüksək sürətini/aşağı burucu momentini aşağı sürətə/yüksək burucu momentə dəyişir. Avtomobil hərəkətdə olarkən və sürətlənərkən aşağı burucu moment, lakin yüksək sürət tələb olunur, buna görə də ötürülmə qutusu bu tələblərə cavab vermək üçün müxtəlif ötürmə ədədlərinə malik bir neçə dişli çarxa malikdir.
(Şəkil 02-1) Ötürülmə qutusunun sürəti və burucu momenti
2. Dişli ötürücü
Burucu moment/sürət ötürülmə qutusunun daxilində dişli ötürücülər ilə dəyişdirilir. Gəlin birinci sadə olanına nəzər salaq: Enerji girişi Z1-ə (15 diş), enerji çıxışı isə Z2-yə (30 diş) qoyulur. Bu tərtibatda çıxış sürəti giriş sürətinin yarısıdır; eyni zamanda burucu moment əks qaydada dəyişir: çıxış burucu moment giriş burucu momentin iki qatıdır. İki dişli çarx arasındakı əlaqə ötürmə ədədi adlanır və aşağıdakı kimi müəyyənləşdirilir: I=nümunə üçün aparılan/aparan təkər 30 / 15 = 2,0 . Bu tərif nəticəsində çıxış sürəti əldə etmək üçün mühərrikin sürətini ötürmə ədədinə bölməli, lakin çıxış burucu momenti almaq üçün mühərrikin burucu momentini ötürmə ədədinə vurmaq lazımdır. İki mərhələli ötürmə ədədi halında ədəd i= Z2 x Z3 / Z1 x Z4-dir; nümunədə: 30 x 28 / 15 x 14 = 840 /210 = 4. Sərnişin avtomobili üçün bir ötürmə ədədi nəqliyyat vasitəsinin ümumi sürət diapazonu üçün qənaətbəxş deyil; fərqli sayda dişləri olan bir neçə dişli çarx dəstləri quraşdırılır. Aşağıdakı şəkildə 3 sürətli ötürülmə qutusu üzrə prinsip göstərilir: Giriş və aşağı vallarının üzərindəki bütün dişli çarxlar birbaşa vallara bərkidilir, çıxış valının üzərindəki dişli çarxlar isə valın üzərində boşala bilər. Onları vala fərdi qaydada birləşdirmək üçün sağ tərəfdə göstərilən xüsusi mexanizmdən (Şək, III-1-1) istifadə olunur. Hərəkət edən hissə aidiyyəti dişli çarxı valla birləşdirilən topa birləşdirir və bu da seçilmiş dişli çarxın vala birləşdirilməsi ilə