Mühərrik

meydana gətirilir və bəzi ölkələrdə bu ədəd 70%-ə çatır. CO2 havanın tərkibində təbii şəkildə mövcud olan maddələrdən biri olduğu üçün (yalnız 0.03%) mütləq şəkildə çirkləndirici kimi nəzərdən keçirilmir. Qazın həddən artıq miqdarının insan sağlamlığı üçün heç bir zərəri yoxdur. Problem ondadır ki, bəzilərinin yekun olmadığını hesab etdiyi, getdikcə artmaqda olan elmi dəlillər atmosferdə yüksək CO2 miqdarının istiliyin planetdən çıxmasının qarşısını aldığını göstərir ki, bu da qlobal istiləşməyə səbəb olacaq. Xüsusilə, istiliyin Yer planetində və atmosferdə saxlanması onunla əlaqədardır ki, havadakı CO2 daxil olan qısa dalğalı radiasiyaya tamamilə şəffaf olsa da, Yerdən ayrılan uzun dalğalı radiasiyanı keçirmir. Bu hal istixana effekti adlandırılır, çünki istixanadakı şüşə istiliyin saxlanmasında eyni rolu oynayır. Qərbin və Şərqin sənayeləşmiş ölkələri qlobal CO2 emissiyalarının 80%-ni meydana gətirir, baxmayaraq ki, onlar dünya əhalisinin yalnız 25%-ni təşkil edir. Dünya əhalisinin 75%-nin yaşadığı az inkişaf etmiş ölkələr, o cümlədən, Çin Xalq Respublikası bu çirkləndiricinin dünya üzrə göstəricisinin yalnız 20%-ni meydana gətirir. Karbon dioksid tərkibində karbon olan bütün yanacaq növlərinin (biokütlə, taxta, kömür və onun növləri, neft və onun törəmələri) yanması nəticəsində meydana gələn və aerob metabolizmin (tənəffüs) məhsuludur. Digər tərəfdən, bitkilərdə bu maddə xlorofillər tərəfindən karbon tərkibli bərk maddələrə təkrar çevrilir. 1983-cü ildə qalıq yanacağın yanması nəticəsində meydana gələn karbon emissiyaları ildə təqribən 5Gt (109 ton) təşkil edirdi və bəşəriyyətin digər fəaliyyətləri tərəfindən eyni miqdarda emissiya buraxılırdı. Digər tədqiqatlar müəyyən edib ki, Yerin atmosferində saxlanan karbon emissiyalarının payı digər mənbələrdən illik əsasda buraxılan 5.8 Gt miqdarından 2.9 Gt təşkil edir. O zamandan bəri emissiyaların 1990-cı il üçün təkrar qiymətləndirilərək 26 Gt CO2 təşkil etdiyi aşkar olunub və bu miqdarın 15%-i yol hərəkətində meydana gəlir.
5.2 Karbon monoksid
CO sıxlığı havanın sıxlığına yaxın olan rəngsiz, iysiz və yüksək toksikliyə malik qazdır. Bu qazın sağlamlığa mənfi təsiri ola bilər, çünki o, qırmızı qan hüceyrələri tərəfindən oksigenin udulmasına təsir edir. Bu hal xəstəliklərin artmasına səbəb ola və doğum səviyyəsinə mənfi təsir göstərə bilər, qazın iş məhsuldarlığına mənfi təsiri ilə əlaqədar elmi dəlillər mövcudur. CO, xüsusilə, digər çirkləndiricilərlə sinergetik təsirə malik olduğu şəhərlərdə daha problemlidir, yəni, fotokimyəvi tüstünün və səthi ozonun formalaşmasına təsir göstərir. Ozonun hətta ən az miqdarda konsentrasiyası belə tənəffüs sisteminə mənfi təsir göstərə bilər.
Karbon monoksid yanacağın tam şəkildə yanmaması nəticəsində meydana gəlir və birbaşa nəqliyyat vasitəsinin qol borularından buraxılır. Qeyri-tam yanma daha çox mühərrikdəki hava-yanacaq nisbətinin aşağı olması ilə meydana gəlir. Bu şərtlər nəqliyyat vasitəsinin hava təchizatının məhdud olduğu (“boğulduğu”) işə salınma prosesində, avtomobillər müvafiq qaydada sazlanmadıqda və “nazik” havada yanma üçün zəruri olan oksigen miqdarının azaldığı hallarda (yüksəkliyi nəzərə alaraq istehsal olunmuş və uyğunlaşdırılmış avtomobillər istisna olmaqla) daha çox meydana gəlir.
Qeydlərdə göstərildiyi kimi, karbon monoksid benzinlə işləyən nəqliyyat vasitələrindən ayrılan emissiyalarla yaxından əlaqəli olan çirkləndiricidir. Sənayeləşmiş ölkələrdə bütün CO emissiyalarının təqribən 90%-i nəqliyyat sektorunda meydana gəlir və təqribən 85%-i avtomobillərdən istifadə ilə əlaqəlidir. Şəhərləşmiş ərazilərdə motorlu nəqliyyat vasitələri karbon monoksid çirklənməsinin 90%-dən çoxunu təşkil edir. BK-da CO emissiyalarının təqribən 85%-i nəqliyyatda meydana gəlir. ABŞ-da ümumi karbon monoksid emissiyalarının üçdə ikisi nəqliyyat mənbələrindən buraxılır və ən əsas mənbə şossedə hərəkət edən motorlu nəqliyyat vasitələridir. Konsentrasiyaların daha yüksək olduğu şəhərləşmiş ərazilərdə motorlu vasitələrinin yol hərəkəti cəmi karbon monoksid emissiyalarının təqribən 98%-ni təşkil edir. Bu göstərici sıx məskunlaşmış inkişaf etmiş ərazilərin mərkəzlərində 100%-ə çatır.
5.3 Sulfur Dioksid
Sulfur dioksid (SO2) rəngsiz, lakin güclü qoxuya malik qazdır. O, atmosferə buraxılan əsas sulfur birləşməsidir. Tərkibində sulfur olan bütün məhsulların yanma prosesi zamanı SO2 buraxılır buna görə də qalıq yanacaqları atmosferdəki SO2 birləşməsinin əsas mənbəyi hesab olunur. Bu qazın