##### Aşpaz

Təhlil aparılmazdan əvvəl istehsal və tədavül xərclərinin uçot və hesabatlarda düzgün əks etdirildiyi yoxlanılır.

İctimai iaşə müəssisəsi bir-biri ilə əlaqəli olan 3 funksiyanı yerinə yetirir:

- Şəxsi malların istehsalı;
- İstehsalın buraxılışı;
- Alınmış məhsulların reallaşdırılması və qida ehtiyacının təşkili.

Bununla əlaqədar iaşə müəssisələrinin xərclərinə şəxsi istehsal ehtiyacları və satın alınan malların satışını təşkil etmə və həyata keçirmə üzrə şəxsi məhsulların istehsal xərcləri aiddir. Aparılan tədqiqatlara görə, ictimai iaşə müəssisələrinin bütün xərclərinin 50%-dən çoxu istehsal xərclərinə aiddir; təxminən 30%-i ərzaq istehlakının təşkil edilməsi xərcləri və 20%-ə qədəri isə onun həyata keçirilmə xərcləridir. İaşə xərclərinin planlaşdırılması və uçotu bir-birindən ayrı təhlil olunmur, lakin onları ayrılıqda təhlil etsək, bu bizə xərclərin daha dərindən qiymətləndirilməsinə imkan yaradacaq. İctimai iaşə xərcləri, adətən, istehsal və dövriyyə xərcləri adlandırılır.

İctimai iaşə sahəsinin xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, xammal hər gün birbaşa məhsul istehsalına silinir. Burada hər yüz pay yemək (məhsul) üçün normalara əsasən kalkulyasiya tərtib edilir və istehsal prosesi ilə istehlak prosesi eyni məkanda, demək olar ki, eyni vaxtda (gündə) baş verir.

İctimai iaşə xərclərinin təhlilinin əsas məqsədi nisbi xərclərin azaldılması yolları və imkanlarının müəyyən edilməsi və onların istifadəsi üçün tədbirlərin hazırlanmasıdır. Təhlil prosesində planın tətbiq olunma dərəcəsi, istehsal və dövriyyə xərclərinin dinamikası öyrənilir, onlara təsir edən amillərin təsiri müəyyənləşdirilir və fərdi xərclərin maddələri ətraflı araşdırılır. Bütün bunlar bizə xərc smetasını düzgün təhlil edilməsi və idarəetmənin səmərəliliyinin artırılması üçün ehtiyatların yaradılmasına imkan verir. İaşə qiymətlərinin xalis və əlavə xərclərə bölünməsi ticarət və maddi istehsalın sərhədlərinin daha dəqiq müəyyən olunması, ümumi ictimai məhsul ilə milli qazancın həcminin daha doğru hesablanması, vəsaitlərdən istifadəyə ağılla qənaət edilməsi və ticarətin inkişafı prosesinin dərin qavranılması və onun məqsədyönlü idarə olunmasına zəmin yaradır (Şəkil 1.46). | Şəkil 1.46. Ümumi ictimai məhsullar

Beləliklə, planlaşdırma işləri və praktik həyatda əlavə qiymətlər heç də xalis qiymətlərdən fərqləndirilmir. Elə bundan ötrü bu cür bölgü praktikada şərti olaraq qəbul edilir. Elmi cəhətdən isə onun faydası heç də az deyil.

Tək, əlavə və xalis qiymətlər arasında nisbətlər sabit qalmır. İctimai əmək bölgüsünün dərinləşdirilməsi və elmi-texniki tərəqqinin fasiləsiz inkişafı ilə malların bütöv hazır şəkildə istehlakçılara çatdırılmasında istehsal sənayelərinin rolu daha böyüyür. Bununla əlaqədar, ticarətdə “əlavə xərclər”in payı çoxalır və nisbi olaraq xalis qiymətlər azalır.