##### Aşpaz

1. Tələbatlarının təmin edilməsi üçün xidmət fəaliyyətinə yönəldilən subyekt – istehlakçı – gəlir əldə edilməsi ilə əlaqədar olmayan, ancaq şəxsi (məişət) istifadəsi üçün malları (məhsullar və xidmətləri) sifariş verən, alan və yaxud istifadə edən vətəndaşa – şəxsə deyilir;
2. Öz vəzifəsinə və peşəkar fəaliyyətinə görə istehlakçılara xidmət göstərən rəhbər və xidmətedici heyət daxildir.

İstehsalat müəssisələri və təşkilatlarında kütləvi iaşə obyektlərinin fəaliyyəti 2 əsasda həyata keçirilir:

1. İaşə obyektləri istehsalat müəssisələri və təşkilatlarının struktur bölmələri (məsələn, Sumqayıt şəhər müəssisələri) kimi;
2. İaşə obyektləri öz fəaliyyətini müəssisə və yaxud təşkilatın müdiriyyəti ilə bağlanmış müqaviləyə əsasən müvafiq kollektivlərə xidmət göstərən müstəqil təşkilat kimi.

Xidmət mədəniyyəti və keyfiyyəti bilavasitə iaşə müəssisələrinin təsərrüfat fəaliyyətinin nəticələrinə təsir edir. Xidmət mədəniyyətinin yüksəldilməsi ilə istehlakçıların sayı artır, mal dövriyyəsi və müəssisələrin rentabelliyi yüksəlir və dövriyyə xərcləri azalır. Xidmət zamanı heyətin iştirakından asılı olaraq tam və natamam özünəxidmət fərqlənir. Tam özünəxidmət zamanı istehlakçılar yemək və içkilərin alınması və onların nahar masasına çatdırılması və qab-qacağın yığışdırılması ilə əlaqədar olan bütün əməliyyatları müstəqil həyata keçirirlər (Şəkil 2.2). | Şəkil 2.2. Tam özünəxidmət sistemi

Natamam özünəxidmət zamanı isə əməliyyatların bir çox hissəsini xidmət heyəti yerinə yetirir. Natamam özünəxidmət sisteminə misal olaraq vahid nahar fasiləsi təyin olunan istehsal müəssisələri və yeməkxanalarda masaların tərtibatını göstərmək olar. Bu zaman istehlakçılar qabaqcadan masalara düzülmüş xörək qablarından ancaq birinci yeməkləri boşqablara qoyur və istifadə edilən qab-qacağı konveyerə yığırlar.

İstehlakçı ilə hesablaşma üsullarından qabaqcadan hesablaşma, sonradan bilavasitə hesablaşma, qidanın qəbulundan sonra pul ödəmə və özü hesablaşmanı fərqləndirirlər.

Qabaqcadan özünəxidmət zamanı istehlakçılar əsas yeməklərin siyahısındakı yeməklərin çeşidi ilə tanış olduqdan sonra kassadan çek və yaxud talonlar alır, sonra isə bu çek və yaxud talonlarla paylama xəttində seçdikləri yeməkləri alırlar (Şəkil 2.3). Bu xidmət formasının çatışmazlığı xörək paylama xəttinin aşağı buraxılış qabiliyyətinə malik olmasıdır. Bu da onunla bağlıdır ki, yeməklərin paylaşdırılmasını həyata keçirən aşpazlar paralel olaraq yeməklər üçün verilən çek və yaxud talonlara baxmalı və onları çeşidləməlidirlər. Belə xidmət formasının istifadəsi zamanı əhəmiyyətli sürətləndirməyə qabaqcadan alınan abonement və yaxud çeklər hesabına nail olunur.