##### Aşpaz

11. Xammal xərcləri qida istehsal müəssisələrində xərclərin böyük bir hissəsini təşkil edir. Xammal və köməkçilərin xərclərə olan orta təsiri 60-65% arasında dəyişir. Sənaye ictimai xidmətində ciddi satınalma payı olan quru qida, təzə tərəvəz, meyvə və süd məhsullarının xammal kimi tədarükü yüksək xərclərlə həyata keçirilir.

İctimai iaşə xidməti - kollektiv şəkildə işləyən insanlar - yaşlı insanlar, uşaqların olduğu yerlərdə yemək və içki xidmətidir. İnsanlar bu sahələrdə gəzintiyə çıxır, bu xidmətləri görür və ondan istifadə edirlər. Sərnişin yemək xidməti ölkədə daşınar yemək xidməti yerində yemək istehsalı və mərkəzi mətbəx dəstəkli yerində istehsal və paket yemək xidməti olaraq fərqli şəkildə görülür. Şəhər həyatının iqtisadi, sosial və mədəni təsiri nəticəsində evdən kənarda yemək nisbəti buna görə istehsalla məşğul olan şirkətlərin sayı və iqtisadiyyatın əhəmiyyəti gündən-günə artmaqdadır. İctimai iaşə sənayesinin istehsal və marketinq sahələrində çox fərqli problem yaşamaqdadır. Bu problemləri müasir təsisatın qurulanmaması, qeydiyyatdan kənar xarici istehsal, haqsız rəqabət, təhsilli işçilərin sayının azlığı və s. kimi göstərmək olar.

Bütün bunlarla yanaşı, eyni zamanda ictimai iaşə sənayesində aşağıdakı uyğunsuzluqlarla da qarşılaşmaq olar:

İqtisadi və maliyyə problemləri; Kapitalın kifayət qədər olmaması; Makroiqtisadi tarazlığa nail olmaq; Yüksək kapital və əsas sənaye daxilolma xərcləri; Texnoloji inkişafla yaranan problemlər; Yeni texnoloji ixtiralara uyğunluğu təmin etmək; İxtisaslı işçilərin olmaması (Şəkil 2.33). | Şəkil 2.33. İxtisaslı işçi çatışmazlığı

Vurğulamaq lazımdır ki, ictimai iaşə sektorundakı bəzi müəssisələr qeydiyyatdan keçmədən ədalətsiz rəqabət səbəbi ilə problem yaşayır. Bu vəziyyət də özlüyündə sektorun inkişafı və keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir.

Qeydiyyatdan keçirilməmiş məhsullar iaşə sektorunun ən vacib problemlərindən birinə çevrilmişdir. Hər növ iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olan müəssisələr müvafiq dövlət qurumları və quruluşlarına bildirilməməsi şəklində təsbit edilə bilən qeyri-formal istehsal, vergilər və işçilərin sosial hüquqlarından oğurlayır və bu da vacib problemləri yaradır.

Araşdırmalar nəticəsində məlum olur ki, qeydiyyatdan keçməmiş şirkətlər təhsilsiz kadrları istismar edir, işçilərin sığorta və vergilərini ödəmir, aşağı keyfiyyətli xammallardan istifadə edərək xərcləri azaldır və gigiyena standartlarına cavab vermir. Beləliklə, aşağı keyfiyyətli məhsul istehsal edən bəzi müəssisələr ictimai iaşə yeməklərinin qiymətini aşağı salmaqla iaşə sektorunda ədalətsiz rəqabət yaradır (Şəkil 2.34). | Şəkil 2.34. İaşə müəssisələrində yarana biləcək uyğunsuzluqlar