Sistem proqramları (system proqram təminatı)

Bu proqramlar kompüterin işini idarə edən, onun ayrı-ayrı qurğuları arasında əlaqə yaradan, qurğuları tənzimləyən, kompüterləri qoruyan və diaqnostikanı aparan proqramlardan ibarətdir.

Bu proqramlara aşağıdakılar aiddir:

a) Əməliyyat sistemləri

Əməliyyat sistemi (ƏS) kompüter resurslarını idarə edən, tətbiqi proqramların işə salınması və onların xarici qurğular və digər proqramlarla qarşılıqlı əlaqəsini, həmçinin, istifadəçi ilə kompüter arasındakı dialoqu təmin edən proqram vasitələrinin məcmusudur.

Əməliyyat sistemləri - informasiya emalının idarə olunması və aparat vasitələri ilə istifadəçinin qarşılıqlı əlaqəsini təmin edir. ƏS kompüterin işə salınması ilə yüklənir və istifadəçi ilə hesablama sistemi arasında rahat və əlverişli ünsiyyət üsulu (interfeys) təqdim edir.

Əməliyyat sisteminin nüvəsi onun əsas hissəsidir. Əməliyyat sisteminin nüvəsi kompüter qoşulduqdan sonra əməli yaddaşa yüklənir və əməliyyat sistemi, yaddaş, tətbiqi proqramların yerinə yetirilməsi və onların aparatlarla qarşılıqlı əlaqəsini idarə edir. ƏS-nin nüvəsi, həmçinin, müxtəlif proqramların prosessorlarla iş ardıcıllığı və vaxtı və aparat və proqramların nasazlığını təyin edir.

Əməliyyat sisteminin digər hissəsi yaddaşa lazım olduqda yüklənir, olduqca yüksək səviyyəli məsələləri yerinə yetirir və istifadəçini tətbiqi proqramlar interfeysi (API - Application Program Interface) ilə təmin edir.

Əməliyyat sisteminin yeni modifikasiyasının adı dəyişilmir, ancaq versiyası (variantı) dəyişilir. Versiya 6.00, 3.11, 2.1 və s. kimi işarə olunur. Nöqtədən soldakı rəqəmin artması sistemdə mühüm dəyişiklik, nöqtədən sağdakı rəqəmlərin artması isə sistemdə cüzi dəyişikliyin edilməsini göstərir. Versiya nömrəsinin böyük olması sistemin daha çox imkanlara malik olmasını göstərir.

Əməliyyat sisteminin əsas funksiyaları
• ƏS-nin nüvəsi avtomatik yüklənməni təmin edir;
• Diskdə verilənlərin saxlanması üçün fayl sisteminin emal imkanını təmin edir;
• Proqramı əməli yaddaşa yükləyir və icrasını idarə edir.

Əməliyyat sisteminin yüklənməsi bir neçə mərhələdən ibarətdir: kompüterin aparat hissəsinin testlənməsi, yükləyicinin axtarışı və installaşdırılması, əməliyyat sisteminin nüvəsinin əməli yaddaşa yüklənməsi və istifadəçinin sistemdə qeydiyyatı üçün dəvətin verilməsi.

Kompüter qoşulduqda BIOS (BasicInput-OutputSystem) idarəsi ilə aparat vasitələrinin öz- özünə testlənmə prosedura olan POST (Power-On-Self-Test) yerinə yetirilir. Aparatlarda hər hansı problem aşkarlandıqda BIOS səhv haqqında monitorun ekranına məlumatı əks etdirir və müxtəlif səs siqnalları verir.

Yoxlamanın müvəffəqiyyətlə sona çatdırılması əməliyyat sisteminin yüklənməsi üçün keçidə imkan verir. BIOS yükləyici diski təyin edir. BIOS diskin birinci sektorunda baş yükləyici yazını (MBR - MasterBootRecord) və bölmələr təsvir olunan cədvəli oxuyur, aktiv bölməni tapır və buradan əməliyyat sisteminin yükləyicisinin birinci sektorunun ünvanını oxuyur. Sonra məntiqi diskdən oxunan yükləyici əməliyyat sistemini yükləmək üçün əməli yaddaşda yerləşdirilir.

Əməliyyat sistemlərinin əsas imkanları:

Çoxməsəlilik - bu rejimdə hər bir məsələ üçün prosessor vaxtı və yaddaş ayrılır, əmrlər