Mərkəzi hakimiyyətin nüfuzdan düşməsinin əsas səbəbi taxta çıxan hökmdarların səriştəsiz olması idi. Belə ki əvvəllər hökmdar olacaq şəxs vilayətlərə başçılıq edərək təcrübə qazandığı halda, indi onlar "qəfəs üsulu" ilə tərbiyə olunurdu.
"Qəfəs üsulu". I Əhmədin (1603-1617) dövründə taxta çıxan hökmdarın qardaşlarını fiziki cəhətdən aradan qaldırması qaydası ləğv olunaraq "Qəfəs üsulu" tətbiq edilməyə başladı. Bu üsula əsasən taxta çıxacaq vəliəhd saray hərəmxanasında yaşayır və mühafizlər adlanan xüsusi dəstə tərəfindən qorunurdu.
Taxta çıxarılan azyaşlı hökmdarların analarının - validə sultanların dövlət işlərinə qarışmaları, sultanların hərbi yürüşlərdə ordunun başında olmaması, rəhbər vəzifələrə təyin olunma zamanı rüşvətin artması, sədrəzəmlərin (baş vəzirlərin) tez-tez dəyişdirilmələri də dövlət idarəçiliyinin zəifləməsinə səbəb olurdu. Əhalinin xeyli hissəsi ehtiyac içərisində yaşadığı halda, sarayda dəbdəbəli tədbirlərin keçirilməsi, hüquq sistemindəki özbaşınalıq xalqın dövlətə olan inamını azaldırdı.
"Qəfəs üsulu"nu əvvəlki sistemlə müqayisə edin.
Osmanlı iqtisadiyyatının zəifləməsinin müxtəlif səbəbləri var idi. Sultanların tez-tez dəyişdirilməsi zamanı "cülus bəxşişləri"nin* artırılması, sultan sarayının məsrəflərinin çoxalması kəndliləri var-yoxdan çıxardırdı. Yeni taxta çıxan sultan əvvəlki sultandan fərqlənmək üçün daha çox hədiyyələr paylamağa çalışırdı.
Cülus bəxşişi yeni taxta çıxan (cülus edən) sultanın istər mülki, istərsə də hərbi məmurlara payladığı hədiyyədir.
Böyük coğrafi kəşflər nəticəsində ticarət yollarının dəyişməsi, gömrük rüsumlarının azaldılması yerli istehsalçıların müflis olmasına səbəb olurdu. Nəticədə Osmanlı pulları da dəyərdən düşürdü.
Osmanlı pullarının dəyərdən düşməsinə səbəb nə idi?
İqtisadi durğunluq ordunun da zəifləməsinə gətirib çıxarmışdı. Digər tərəfdən əsgərlikdə olmayanlar da təminatlarını yaxşılaşdırmaq üçün Osmanlı ordusunun əsas zərbə qüvvələrindən olan "Qapıpulu ocaqları"na yazılıb imtiyazlardan faydalanırdılar. "Ocaq dövlət üçündür" əvəzinə, artıq "dövlət ocaq üçündür" şüarları irəli sürülürdü. Osmanlı ordusunda Avropadakı kimi yeniliklər tətbiq olunmur, donanma get-gedə zəifləyirdi.
Kənd əhalisi öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün şəhərlərə köçürdü. Nəticədə kənd təsərrüfatı mallarının istehsalı azalır və şəhərlərdə işsizlik artırdı.
Mədrəsələrdə dünyəvi biliklərə üstünlük verilməməsi, "beşik alimliyi*" sisteminin tətbiqi elm və təhsilin geridə qalmasına səbəb olurdu.
"Beşik alimliyi". XVI yüzillikdən tətbiq edilən bu sistemə görə "alimin oğlu alimdir" hesab olunur, təhsillə yanaşı, bu sistemdən dövlət idarəçiliyində də istifadə olunurdu.
"Beşik alimliyi" sisteminin mənfi cəhətləri nədən ibarətdir?
Bu səbəblərə görə Səfəvilər, Avstriya və Rusiya kimi güclü dövlətlərlə həmsərhəd olan Osmanlı dövləti daha öz sərhədlərini genişləndirmək gücündə deyildi. Xüsusilə də Böyük coğrafi kəşflər nəticəsində zənginləşən, hərbi işdə get-gedə üstünlük qazanan və mərkəzi hakimiyyətin gücləndiyi Avropa ölkələri ilə müqayisədə Osmanlı geridə qalmağa başladı.