Mədrəsədə təhsil
Böyük Moğol imperatorlarının Hindistanda açdığı mədrəsələr dövlətin himayəsində idi. Ən məşhur mədrəsələr Aqra və Dehlidə idi. Burada ilahiyyat, riyaziyyat, astronomiya, tibb və digər elmlər tədris olunurdu.
Şimali Qafqazda da təhsil məktəb və mədrəsələrdə verilirdi. Buradakı məktəblərdə Quranın oxunması və yazı öyrədilirdi. Mədrəsələrdə isə Quranla yanaşı, məntiq, fəlsəfə, tarix, coğrafiya, hüquq və astronomiya elmləri tədris edilirdi.
Maarif sahəsində nüfuzlu din xadimləri və tanınmış alimlər çalışırdı. Dini mərkəzlərdə fəaliyyət göstərən kitabxanalar zəngin bilik mənbəyinə çevrilmişdi. Şimali Qafqaz xalqları müxtəlif əlifbalardan istifadə edirdi. Müsəlman əhali ərəb əlifbasında yazıb-oxuyurdu.
XVIII yüzillikdə avar əlifbası tərtib olundu.
Gürcüstanda açılan seminariyalar dini təhsil verən orta məktəblər idi. Belə tədris ocaqlarında,
əsasən, din xadimlərinin yetişdirilməsinə xüsusi diqqət göstərilirdi.
Mərkəzi Asiyada çoxlu sayda məktəb və mədrəsələr fəaliyyət göstərirdi. Buxaradakı mədrəsə bütün müsəlman dünyasında məşhur idi.
Volqaboyu və Ural türklərinin təhsil sistemi digər türk xalqlarının təhsil sistemindən fərqlənmirdi.
Çarizmin milli müstəmləkə siyasəti - türklərin xristianlaşdırılması təhsilə mane olurdu. Əhalini xristianlaşdırmaq məqsədilə müsəlman məktəb və mədrəsələri bağlanır, xristian dini məktəbləri açılırdı. Yerli xalqların nümayəndələri yalnız rus məktəblərində və dini seminariyada təhsil almaq imkanına malik idilər.
Çarizmin türkləri xristianlaşdırmaqda məqsədi nə idi?