Cunqariyanın zəifləməsindən istifadə edən Orta juz da Rusiya təbəəliyini qəbul etdi. Böyük juzun əraziləri isə Mərkəzi Asiyanın türk xanlıqları arasında bölüşdürüldü.
Çar Rusiyasının ağır müstəmləkə zülmünə dözməyən qazaxlar dəfələrlə üsyan qaldırmışdılar. Onlardan ən güclüsü XVIII yüzilliyin 80—90-cı illərində olmuş Batır Sırım üsyanıdır. Üsyanda qazax xalqının bütün təbəqələri iştirak etsələr də, çar Rusiyası onların qüvvələrini parçalayaraq üsyanı yatırmışdır. Üsyanın yatırılmasının bir səbəbi də onun rəhbərlərinin qətiyyətsizliyi idi.
Batır Sırım
Qazax xanlığının parçalanmasının səbəbləri nə idi? Parçalanmanın nəticəsi nə oldu?
Buxara və Xivə xanlıqları. XVII yüzilliyin əvvəllərindən Buxara xanlığında hakimiyyət Həştərxan ilər sülaləsinin əlində idi. Bu sülalənin nümayəndələri arasında taxt-tac uğrunda gedən mübarizə və Xivə xanlığı ilə müharibə də xanlığın gücünü sarsıdırdı.
XVII yüzilliyin II yarısında türkmən tayfalarına amansız divan tutan Xivə xanları Buxara xanlığı ərazisinə dağıdıcı yürüşlər təşkil etdilər XVIII yüzilliyin əvvəllərində Buxara xanlığında mərkəzi hakimiyyət tamamilə zəiflədi. Daşkənd və ətrafındakı ərazilər Kokand xanlığının tabeliyinə keçdi. Bəlx də daxil olmaqla Amudərya çayının sol sahilboyu məhsuldar əraziləri Buxara xanlığından ayrıldı.
1740-cı ildə Mərkəzi Asiya Nadir şah Əfşarın yürüşlərinə məruz qaldı. Amudərya çayının sol sahilindəki torpaqları fəth edən Nadir şah ordularını Mavərannəhrə yönəltdi.
Mavərannəhr ərəb dilində "çaylar arası" deməkdir. Amudərya ilə Sırdərya çaylarının arasındakı ərazilər belə adlanırdı.
Bəlxə daxil olan hökmdar güclü artilleriya ilə Amudərya çayının sağ sahilinə keçdi. Buxara xanı Nadir şah Əfşardan vassal asılılığını qəbul etdi. Nadir şah Məhəmməd Rəhimi Buxara xanlığına özünün səlahiyyətli nümayəndəsi təyin etdi. Buxaralılardan ibarət 10 min nəfərlik atlı qoşunu ordusunun tərkibinə qatan Nadir şah Xivə xanlığına hücum etdi. Xivə xanı məğlub olaraq əsir düşdü. Xivəni idarə etmək üçün buraya canişinini təyin edən Nadir şah onun hakimiyyətindən narazı olanları Xorasana köçürdü.
Məhəmməd Rəhim xan keçmiş xanlığın qüdrətini bərpa edərək onu əmirlik elan etdi. XVIII yüzilliyin sonlarında Buxara əmirliyi xeyli gücləndi. Bir çox vergilər ləğv edildi, rəiyyətin vəziyyətini yüngülləşdirən qanunlar verildi. Orduda xidmətə görə sabit maaş verilməsinə başlanıldı.