2.2

### ELEKTRON CƏDVƏL PROQRAMINDA MODELLƏŞDİRMƏ

• Bu simgələr hansı tətbiqi proqramlara aiddir?
• Elektron cədvəllərlə işləmək üçün nəzərdə tutulmuş tətbiqi proqramlar necə adlanır?
FƏALİYYƏT
Excel proqramında y= cosbx funksiyasının qrafikini qurun. Arqumentin qiymətləri [-10;10] aralığında dəyişir, b dəyişəninə 1, 3, 5 qiymətlərini verməklə funksiyanın qrafikinin necə dəyişdiyini izləyin.
- Funksiyanın qrafiki b parametrinin qiymətindən asılı olaraq necə dəyişir?
- Bu qrafiki saat rəqqasının rəqsinin modeli hesab etmək olarmı?
Açar
sözlər
• Modelləşdirmə obyekti
• Elektron cədvəl prosessoru
• Maltus qanunu
Riyazi modeli yaradılan gerçək sistemə modelləşdirmə obyekti deyilir. Riyazi modelləşdirmənin obyektləri bəzi qurğular (məsələn: körpü və ya gəmi), təbii obyektlər (məsələn: faydalı qazıntılar yatağı, su anbarı),
eləcə də zamana görə dəyişən proses və hadisələr (məsələn: raketin kosmodromdan havaya qalxması, müəyyən coğrafi nöqtədə hava şəraitinin dəyişməsi) ola bilər.
Bu obyekt və proseslər ilə bağlı bir çox məsələlər insanlar üçün həyati önəm daşıya bilər; məsələn: raket hansı yüksəklikdə birinci kosmik sürətə çatacaq və Yerin peyk orbitinə çıxacaq, onun örtüyü hansı temperatur həddinədək qızacaq? Körpünün dağılmaması üçün onun maksimal yüklənməsi nə qədər ola bilər? Meteoroloqların proqnozlaşdırdığı hava şəraitlərində su anbarında suyun səviyyəsi nə qədər olacaq?
Riyazi modelləri kompüterdə gerçəkləşdirmək üçün istifadəyə yararlı tətbiqi proqram vasitələrindən biri elektron cədvəl prosessorlarıdır. Çox zaman elektron cədvəllərdən kargüzarlıq və mühasibatlıq sahəsində haqq-hesab cədvəllərinin, müxtəlif siyahıların, arayışların alınması üçün istifadə olunur. Ancaq elektron cədvəllər elmi məqsədlər üçün də faydalı ola bilər. Onların köməyi ilə kompüterdə riyazi modellər qurmaq və hesablama eksperimentləri aparmaq mümkündür.
Nümunə
Alimlərin gəldiyi nəticələrə görə, canlı orqanizmlərdən hər hansı birinin doğum sayı hesabına çoxalması onların miqdarı ilə, ölüm sayı hesabına azalma isə onların miqdarının kvadratı ilə düz mütənasibdir. Bu əlaqə Maltus qanunu adı ilə məşhurdur.