A

### HESABLAMA TEXNİKASININ TARİXİ

İlk hesablama alətləri, çox güman ki, bu gün də bir çox məktəblərin ibtidai siniflərində istifadə olunan sayma çubuqları (çöpləri) olub. Bu alətlər getdikcə inkişaf etdirilərək daha mürəkkəbləşib; məsələn, Finikiyada istifadə olunan gil fiqurlar da sayılan əşyaların miqdarını əyani göstərmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Bu alətlərdən, yəqin ki, o dövrün tacirləri və hesabdarları istifadə edirdilər.
Hesablamaların həcmi artdıqca və böyük ədədlərlə işləmək üçün tədricən bu sadə alətlərdən daha mürəkkəb qurğular yaranmağa başladı.
Təxminən e.ə. 1200-cü ildə Çində hesablamalar aparmaq üçün rəngli kürəciklərin simə düzülməsi üsulundan istifadə edilirdi. Kürəciklər taxta çərçivəyə bərkidilmiş simlərə düzülürdü. Birinci simdəki kürəciklər təklikləri, ikincidəkilər onluqları, üçüncüdəkilər yüzlükləri göstərirdi. Kürəcikləri simlər boyunca sola-sağa hərəkət etdirməklə ədədləri toplamaq və çıxmaq olurdu. Belə qurğu suanpan və ya abak (abacus) adlanırdı.
XX əsrin ortalarına qədər istifadədə olan çötkələr, demək olar ki, abakdan yaranmışdı. Lakin böyük ədədləri toplamaq, çıxmaq üçün çox vaxt tələb olunurdu.
Roma abakı
Suanpan
Çötkə
XVII əsrin əvvəllərində təbiət elmlərində riyaziyyat aparıcı rol oynamağa başladı. Bu zaman fizik və astronomlar çox uzun və mürəkkəb riyazi hesablamaların aparılması zərurəti ilə üzləşdilər. Bu cür hesablamaları qısa vaxt ərzində aparmaq üçün daha mükəmməl alətlər tələb olunurdu. Abakın, yaxud çötkənin başlıca çatışmazlığı mərtəbə dolarkən vahidlərin yüksək mərtəbəyə əllə keçirilməsi idi. Bu prosesi daşlar üzərində mexanikləşdirmək mümkün olmadı. Bunun üçün rəqəmlərin sayı qədər, yəni 10 dayanıqlı vəziyyətə malik olan mexanizm ixtira etmək lazım idi. Bu işi dahi fransız riyaziyyatçısı Blez Paskal 19 yaşında ikən həyata keçirdi. Uzun axtarışlardan sonra Paskal o dövr üçün kifayət qədər mürəkkəb olan 10-dişli çarx ixtira etdi. Hər bir çarxın üzərində onun dişlərinə uyğun olaraq 0-dan 9-a qədər rəqəmlər yazılır. Çarxın bir diş qədər fırlanması həmin mərtəbənin bir vahid artmasına uyğundur. Birinci çarx bir dövr fırlanıb 9 rəqəminə çatanda xüsusi mexanizm ikinci çarxı avtomatik olaraq bir diş qədər hərəkət etdirir. İkinci çarx 9 rəqəminə çatanda üçüncü çarx avtomatik olaraq bir diş qədər fırlanır və s. İndiki sözlə

# Layihələr üçün yardımçı materiallar