5.6.
Asılı dəyişənlər və asılı olmayan dəyişənlər
Hesablama maşınlarından biri girişə daxil
edilən ədədə 3 əlavə edir, digəri isə daxil
edilən ədədin 3 mislini tapır. Daxil edilən
ədəd x ilə, çıxışda alınan ədəd y ilə işarə
edilsə, hər maşın üçün x və y arasındakı
əlaqəni necə ifadə etmək olar?
• düstur
• asılı dəyişən
• asılı olmayan dəyişən
• koordinat şəbəkəsi
• qrafik
Asılı kəmiyyətlər
Uzunluq, kütlə, zaman, temperatur, sürət kəmiyyətlərdir. Hər kəmiyyətin öz ölçü vahidi var (metr,
kiloqram, saat və s.). Kəmiyyətin qiyməti ölçməklə, yaxud hesablamaqla tapılır.
Bəzi kəmiyyətlərin qiyməti başqa kəmiyyətlərdən asılı olur. Məsələn kvadratın perimetri onun tərə-
findən, düzbucaqlının sahəsi onun eni və uzunluğundan, gedilən yol isə sürət və zamandan asılıdır.
Riyaziyyatda bu asılılıqlar düsturla ifadə edilir. Düsturda hər kəmiyyət müəyyən hərflə işarə olunur.
Kvadratın perimetrinin düsturu
P = 4a
Düzbucaqlının sahəsinin düsturu
S = a · b
Gedilən yolun düsturu
S = v · t
Adətən, düsturlarda asılı kəmiyyət bərabərliyin sol tərəfində, asılı olmayanlar isə sağ tərəfində ya-
zılır. Bəzi məsələləri həll etmək üçün bir kəmiyyəti digəri ilə ifadə etmək olar.
NÜMUNƏ. 1 idman köynəyinin qiyməti 10 manatdır. Bu köynəklərin satışından daxil olan məb-
ləğin satılan köynəklərin sayından asılılığını düsturla necə ifadə etmək olar?
HƏLLİ. Gün ərzində satılan köynəklərin sayını x ilə, satışdan daxil olan məbləği isə y ilə işarə edək.
Satılan köynəklərin
sayı (x)
Daxil olan məbləğ
(y)
Köynəyin qiyməti məlum olduqda gün ərzində satılan köynəklərdən daxil olan məbləğ satılan
köynəklərin sayından asılıdır. Bu zaman gün ərzində daxil olan məbləğin (y) satılan köynəklərin
sayından (x) asılılığını belə ifadə etmək olar:
y = 10x
y dəyişəninin x ilə ifadə edilməsi o deməkdir ki, y dəyişəni asılı dəyişən, x isə asılı olmayan
dəyişəndir. Başqa sözlə, y dəyişəni x dəyişənindən asılıdır.