II hissə |  |

5.1 Ekoloji amillər | Açar sözlər mühit, abiotik amil, biotik amil, mutualizm, kommensalizm, parazitizm

Bəzi canlılar rütubətli və sərin meşələrdə, bəziləri isə quru və çox isti səhralarda yaşayır.

|  | • Canlılara yaşadıqları mühitdə hansı amillər təsir edir? • Bu amilləri hansı xüsusiyyətlərinə görə qruplaşdırmaq olar?

Orqanizmi əhatə edən cansız və canlı təbiətin bütün şəraiti mühit adlanır. Torpaq, su, hava, hətta hər hansı canlının bədəni başqa canlı üçün mühit ola bilər. Harada yaşamasından asılı olmayaraq bütün canlılara yaşadıqları mühitdə müxtəlif amillər təsir edir. İşıq, temperatur, rütubət, torpaq, atmosfer orqanizmə təsir göstərən cansız təbiət və ya abiotik amillərdir. Bitki və heyvanlar kimi canlı orqanizmlər də bir-birindən ayrı yaşamır və bir-birinə təsir göstərir. Bu da mühitin canlı və ya biotik amilidir. Təbiətdə orqanizmlərə təsir edən və onu dəyişdirən ən güclü amil insandır. İnsan öz fəaliyyəti ilə canlı orqanizmlərin yaşayışına, çoxalmasına və ya nəslinin kəsilməsinə daha çox təsir edə bilər.

| Abiotik amillər Günəş Yerdə bütün proseslərin baş verməsi üçün əsas işıq və istilik enerjisi mənbəyidir. İşığın iştirakı ilə fotosintez prosesini həyata keçirən canlılarda Günəşin işıq enerjisi kimyəvi enerjiyə çevrilir. Nəticədə canlılar üçün vacib olan qida maddələri və oksigen əmələ gəlir. Bütün bitkilərin işığa ehtiyacı da eyni deyildir. Meşədə işıqsevən və kölgəsevən bitkilərə rast gəlinir. İşıqlanmanın sutkalıq ritmi ilə əlaqədar olaraq heyvanlarda gündüz və gecə həyat tərzinə müxtəlif uyğunlaşmalar mövcuddur. Canlı orqanizmlərdə böyümə, inkişaf, çoxalma və həyat fəaliyyəti kimi bir sıra proseslərin baş verməsi həm də temperaturdan asılıdır. Yazda torpaqda kifayət qədər temperatur olmadıqda səpilmiş toxumlar cücərmir. Bitkilər temperatur uyğunlaşmalarına görə soyuğadavamlı və istisevən olur. İstiqanlı heyvanlar olan quşlar və məməlilərdən başqa digər bütün heyvanların 0°C temperaturda həyat fəaliyyəti zəifləyir. Mühitin temperaturunun yüksəlməsi qurbağa, ilan, kərtənkələ kimi soyuqqanlı heyvanlarda maddələr mübadiləsinin, böyümə və inkişafın sürətlənməsinə səbəb olur.