Elektrik yükü və elektrik sahəsi
5.4 Keçiricilər və dielektriklər
Lampaları mənbələrə
birləşdirən naqillərin bir
hissəsi şəkildəki kimi
müxtəlif maddələrdən
hazırlanmış cisimlərlə
(a və b) əvəz olunub.

- Lampalardan birinin yanıb,
  digərinin yanmamasının
  səbəbi nədir?
- a və b cismlərinin hazırlandığı
  maddələrin elektrik xassələri
  bir-birindən necə fərqlənir?

Təbiət dərslərindən maddələrin elektrik keçiriciliyinə görə
keçiricilər və dielektriklər olmaqla iki qrupa ayrıldığını bilirsiniz.
Maddənin keçirici və ya dielektrik olması onu təşkil edən atomların
quruluşundan asılıdır. Deməli, atomların quruluşunu nəzərə
almaqla müəyyən bir maddənin elektrik cərəyanını niyə keçirdiyini
və ya keçirmədiyini izah etmək olar.
Keçiricilər
Atomda elektronlar nüvə ətrafında müəyyən məsafələrdəki orbitlər
üzrə hərəkət edir. Bəzi elektronların orbitləri nüvəyə daha yaxın,
bəzilərinin isə nüvədən daha uzaqdır (şəkil 1). Elektron və nüvənin
yükləri əks işarəli olduğundan onlar bir-birini cəzb edir. Nüvəyə yaxın
orbitlər üzrə hərəkət edən elektronlar nüvə tərəfindən daha böyük
qüvvə ilə, nüvədən uzaq orbitlər üzrə hərəkət edən elektronlar isə
daha zəif qüvvə ilə cəzb olunur. Bəzi maddələrdə atomun xarici
orbitindəki elektronlarla nüvə arasındakı cəzbetmə qüvvəsi çox
kiçikdir. Ona görə də həmin elektronlar atomu tərk edərək maddə
daxilində müxtəlif istiqamətlərdə sərbəst hərəkət edə bilir. Atom isə
elektron itirdiyinə görə müsbət iona çevrilir. Nəticədə həmin maddə
müsbət ionlardan və bu ionların arasında sərbəst hərəkət edən
elektronlardan ibarət olur (şəkil 2).
Maddə daxilində sərbəst hərəkət edə bilən
elektronlar sərbəst elektronlar adlanır.
Elektronlar yüklü zərrəciklər olduğundan sərbəst elektronlar sərbəst
yükdaşıyıcılar da adlanır. Sərbəst elektronları və ya sərbəst
yükdaşıyıcıları olan maddələr keçirici və ya naqil adlanır.
Açar sözlər
keçirici, dielektrik, sərbəst
elektron,sərbəst yükdaşıyıcı
Şəkil 1.
Mis atomu
Şəkil 2.
Misdən hazırlanmış cisim