Elektrik yükü və elektrik sahəsi
3. Qələmi elektroskopa toxundurun. Elektroskopun vərəqlərinin vəziyyətinə görə "qələm" yazılan
sətrə uyğun məlumatları qeyd edin. Birinci sətirdə verilmiş nümunədən istifadə edin.
4. Yoxladığınız cismi elektroskopun metal başlığına toxundurduqda metal vərəqlər şaquli
vəziyyətə qayıdarsa, plastmas çubuğu yun parça ilə sürtərək yenidən elektroskopu yükləyin.
5. Cədvəldə adları qeyd olunmuş cisimləri növbə ilə elektroskopun metal başlığına toxunduraraq
vərəqlərin vəziyyətinə görə uyğun məlumatları qeyd edin.
Müzakirə edin:
1. Hansı cismin keçirici, hansının dielektrik olduğunu necə müəyyən etdiniz?
2. Bəzi cisimləri elektroskopun metal başlığına toxundurduqda onun vərəqləri şaquli
vəziyyətə gəlir, bəzi cisimləri toxundurduqda isə vərəqlərin vəziyyəti dəyişmir. Bunun
səbəbini izah edin.
Fəaliyyət zamanı elektroskop mənfi yüklənmişdi. Vərəqlərin şaquli vəziyyətə gəlməsi
onun neytrallaşdığını göstərdi. Elektroskopun neytrallaşmasının səbəbi başlığa
toxundurulan cismin keçirici olmasıdır. Keçirici cismi başlığa toxundurduqda elektronlar
başlıqdan həmin cismə keçir və cismin səthi boyunca yayılır (şəkil 5).
Dielektriklər
Keçirici maddələrdən fərqli olaraq şüşə və plastmas kimi bəzi maddələrin daxilində
elektronlar atomlardan uzaqlaşa bilmir. Çünki həmin maddələrin atomlarının nüvədən uzaq
elektronları da nüvə tərəfindən böyük qüvvə ilə cəzb olunur. Bu isə o deməkdir ki, həmin
maddələr neytral atomlardan təşkil olunub və onların daxilində sərbəst elektronlar mövcud
deyil (şəkil 6). Ona görə də belə maddələrdə elektrik yükləri daşınmır.
Sərbəst yükdaşıyıcıları olmayan maddələr dielektrik adlanır.
Təhlükəsizlik məqsədilə elektrik avadanlıqlarında naqillər və metal hissələr dielektrik
örtüklərlə izolyasiya olunur (şəkil 7).
Sual
Şəkildə təsvir olunmuş elektrik çaydanının hazırlanmasında
nə üçün həm metal, həm də plastmas maddədən istifadə
olunub?
İzah. Elektrik cərəyanının keçməsi
üçün çəngəl, naqil və qızdırıcı spiral
metaldan hazırlanıb. Çəngəl və
naqil təhlükəsizlik məqsədi ilə
dielektrik olan plastmasla izolyasiya
olunub. Plastmas istiliyi də pis
keçirdiyi üçün çaydanın dəstəyi də
bu materialdan hazırlanıb.