II hissə
6.3 Gərginlik
Əvvəlcə qablardan axan
suların sürətlərini, sonra
dövrədəki lampaların
parlaqlığını müqayisə
edin.

- Qabdan axan suyun kinetik
  enerjisi ilə qabdakı su
  səviyyəsi arasında hansı əlaqə
  var?
- Lampa hansı halda daha çox
  işıq enerjisi şüalandırır? Bunun
  səbəbi nədir?
- Suyun hündürlüyü ilə qalvanik
  elementlərin sayı arasında
  hansı uyğunluq var?

Açar sözlər
gərginlik
Elektronların mənbədən
aldığı enerji lampa tərəfindən
istilik və işıq enerjisinə
çevrilir.
Cərəyan mənbəyini dövrədən
ayırdıqda elektronlara enerji
verilmədiyindən onların
nizamlı hərəkəti dayanır və
lampa sönür.
Təbiət dərslərində öyrənmisiniz ki, metal naqillərdə elektronların
nizamlı hərəkəti üçün lazım olan enerjini cərəyan mənbəyi təmin
edir. Lampadan cərəyan keçərkən elektronlar spiraldakı ionlarla
toqquşur və onlara enerji verir. Bunun nəticəsində lampanın spiralı
qızır və közərərək işıq saçır. Lampada elektronların mənbədən
aldığı enerji istilik və işıq enerjisinə çevrilir (şəkil 1, a). Mənbə
elektronlara enerji verməsə, onların nizamlı hərəkəti dayanar və
dövrədən cərəyan keçmədiyi üçün lampa sönər (şəkil 1, b).
Enerji mənbəyinin yüklərə verdiyi enerjinin miqdarını müəyyən etmək
üçün gərginlik adlanan fiziki kəmiyyətdən istifadə edilir.
Gərginlik:
düsturu ilə müəyyən olunur. Burada U - gərginlik, q-yük, W isə
mənbənin yüklərə verdiyi enerjinin miqdarıdır. Gərginlik skalyar
kəmiyyətdir. BS-də vahidi italyan alimi A.Voltanın şərəfinə volt (1V)
adlandırılmışdır:
Deməli, gərginlik mənbənin hər 1 kulon yükə verdiyi enerjini ifadə
edir. Gərginlik artdıqca cərəyan mənbəyinin yüklərə verdiyi enerji də
artır. Gündəlik fəaliyyətimizdə istifadə etdiyimiz cərəyan
mənbələrinin üzərində onların gərginlikləri göstərilir. Məsələn,
cərəyan mənbəyinin üzərindəki "1,5 V" yazısı onun 1 Kl yükə 1,5 C
enerji verdiyini bildirir.