II hissə
6.2 Elektrik cərəyanı
Açar sözlər
elektrik cərəyanı,
cərəyan şiddəti
Su-elektrik stansiyalarında enerji
istehsal etmək üçün suyun
istiqamətlənmiş hərəkətindən
istifadə olunur.

- Naqildən keçən cərəyan ilə
  boruda axan suyun hərəkəti
  arasında hansı oxşarlıq var?

Metal naqillərdə sərbəst elektronlar nüvə tərəfindən zəif cəzb olunduqları üçün müxtəlif istiqamətlərdə
hərəkət edə bilirlər (şəkil 1, a). Naqilin uclarını cərəyan mənbəyinin qütblərinə birləşdirdikdə naqildə
elektrik sahəsi yaranır. Elektrik sahəsi elektronlara elektrik qüvvəsi ilə təsir edir. Nəticədə elektronlar
boruda axan su kimi nizamlı hərəkət etməyə başlayırlar (şəkil 1, b).
Yüklü zərrəciklərin nizamlı hərəkəti elektrik cərəyanı adlanır.
Dövrədə elektrik cərəyanının yaranması üçün aşağıdakı
şərtlər ödənməlidir:
1. Maddədə sərbəst hərəkət edən yüklü zərrəciklər olmalıdır.
2. Yüklü zərrəcikləri nizamlı hərəkət etdirən elektrik sahəsi
olmalıdır.
3. Dövrə qapalı olmalıdır.
Metal naqillərdə elektrik cərəyanı nizamlı hərəkət edən
sərbəst elektronların hesabına yaranır. Ancaq digər
keçiricilərdə sərbəst yükdaşıyıcılar başqa zərrəciklər də ola
bilər. Məsələn, duz məhlulunun elektrik cərəyanını keçirdiyini
təbiət dərslərində öyrənmisiniz. Duz (NaCI) suda həll olarkən
müsbət ionlara (Na) və mənfi ionlara (Cl) ayrılır. Məhlullarda
elektrik cərəyanı müsbət və mənfi ionların nizamlı hərəkəti
nəticəsində yaranır.
Elektron kəşf olunmazdan əvvəl naqillərdə cərəyanın müsbət
yüklü zərrəciklərin hərəkəti nəticəsində yarandığı fərz edilirdi.
Nəticədə metal naqillərdə elektrik cərəyanının istiqaməti
olaraq müsbət yüklərin hərəkət istiqaməti qəbul edildi.