II hissə
5. Plastmas qələmi kənara qoyun və yerdəki şüşə
çubuğu yun parça ilə sürtərek ipden asılmış qalamin
yun parça ilə sürtdüyünüz hissəsinə yaxınlaşdırın, ancaq
toxundurmayın. Müşahidə etdiyiniz hadisəni qeyd edin.
Müzakirə edin:
1. Yerdəki plastmas qələmi yun parça ilə sürtüb ştativdən asılmış plastmas qələmə
yaxınlaşdırdıqda nə baş verdi?
2. Şüşə çubuğu yun parça ile sürtüb ştativdən asılmış qələmə yaxınlaşdırdıqda nə baş verdi?
3. Şüşə çubuğun və plastmas qələmin elektrik yüklərinin işarəsi haqda hansı nəticəyə
gəlmək olar?
Şəkil 1.
Sürtünmə ilə elektriklənmə
Müxtəlif maddələrdən hazırlanmış iki cismi bir-birinə sürtdükdə
müəyyən sayda elektron bir cisimdən digərinə keçir. Çünki
cisimlərdən birinin atomlarının nüvələri elektronları daha böyük
qüvvə ilə cəzb edir. Buna görə də müəyyən sayda elektron
sürtünən cisimlərdən birini tərk edir və digər cismin atomlarına
birləşir. Nəticədə bu cisimlərin hər ikisi elektriklənir (şəkil 1).
İndi isə sürtünmə ilə elektriklənməni bir neçə nümunə ilə izah
edək.
1. Yun parça ilə şüşə çubuğu sürtdükdə müəyyən sayda elektron şüşə
çubuqdan yun parçaya keçir. Çünki yun parçanın atomlarının nüvələri
elektronları daha böyük elektrik qüvvəsi ilə cəzb edir (şəkil 2, a).
2. Yun parça Hə plastmas çubuğu sürtdükdə isə yun parçanın
atomlarından müəyyən sayda elektron ayrılaraq plastmas çubuğun
atomlarına birləşir. Çünki plastmas çubuğun atomlarının nüvələri
elektronları daha böyük elektrik qüvvəsi ilə cəzb edir (şəkil 2, b).
Yuxarıdakı iki nümunədən aydın olur ki, yun parça bir halda əlavə
elektron alaraq mənfi yüklənir, digər halda isə elektron verərək
müsbət yüklənir. Yəni elektriklənmiş cismin elektrik yükünün işarəsi
onun hansı cisimlə sürtünməsindən asılıdır.