II hissə
5.1 Cisimlərin elektrik yükü

- Şəkildə təsvir olunmuş atom hansı zərrəciklərdən təşkil olunub?
- Həmin zərrəciklərin elektrik yükünün qiyməti nəyə bərabərdir?
- Onların elektrik yükünün işarəsi necədir?

Açar sözlər
elementar yük, elektrik qüvvəsi,
ion
Təbiət dərslərində dielektrik və keçirici maddələrlə tanış
olmusunuz. Maddələrin elektrik xassələrini izah etmək üçün
atomun quruluşunu nəzərə almaq lazımdır.
Atomun quruluşu və elektrik yükü
Atom nüvədən və nüvənin ətrafında hərəkət edən elektronlardan,
nüvə isə proton və neytronlardan təşkil olunub (şəkil 1). Elektron
mənfi yüklü, proton müsbət yüklü, neytron isə yüksüz və ya neytral
zərrəcikdir. Elektrik yükü olan zərrəciklərə elektrik yükdaşıyıcıları
və ya yüklü zərrəciklər deyilir. Təbiətdə iki növ elektrik yükü var.
Onlar şərti olaraq mənfi yüklər və müsbət yüklər adlanır.
Elektrik yükü skalyar kəmiyyətdir, q hərfi ilə işarə olunur. BS-də
elektrik yükünün vahidi fransız alimi Şarl Kulonun şərəfinə kulon
(1 Kl) adlandırılmışdır:
[q] = 1Kl
Təcrübələr göstərir ki, təbiətdə ən kiçik elektrik yükü ədədi
qiymətcə elektronun elektrik yükünə bərabərdir. Həmin yük
elementar yük adlanır və e ilə işarə edilir. Elektron və protonun
elektrik yükləri qiymətcə bərabər, işarəcə əksdir. Deməli, ən kiçik
mənfi yük elektronun, ən kiçik müsbət yük isə protonun yüküdür.
Zərrəciklərin elektrik yükü çox kiçik olduğundan onların yükü
elementar yük ilə ifadə edilir. Bu halda elementar yük vahid qəbul
olunur. Elementar yük vahidi ilə elektronun elektrik yükü -1,
protonun elektrik yükü isə +1-ə bərabərdir. Məsələn, elektrik
yükünün -2 kimi yazılması onun -2e olduğunu, +5 kimi yazılması
isə +5e olduğunu göstərir.