I hissə |  |

3.3 Təbiətdə sərbəst şəkildə tapılan
mühüm kimyəvi birləşmələr

Siz cansız təbiətin, əsasən, kimyəvi birləşmələrdən təşkil olunduğunu bilirsiniz. Belə birləşmələrə xüsusən suyu və qumu misal göstərmək olar. Yer qabığında bu maddələrdən başqa, müxtəlif faydalı qazıntılar da var və bu faydalı qazıntıların bir qismi yanacaq kimi istifadə olunur. Yer qabığı isə müxtəlif süxurlardan təşkil olunur. | • Yanacaq kimi istifadə olunan faydalı qazıntılara hansıları misal göstərə bilərsiniz? • Bu yanacaqlar təbiətdə necə əmələ gəlir və hansı ümumi adla adlandırılır? • Azərbaycanda yanacaq kimi istifadə olunan hansı faydalı qazıntılar geniş yayılmışdır? • Yer qabığını əmələ gətirən hansı süxurları tanıyırsınız?

Açar sözlər faydalı qazıntılar, süxurlar, maqmatik süxurlar, çökmə süxurlar, metamorfik süxurlar | Faydalı qazıntılar Faydalı qazıntılar yer qabığında təbii şəkildə yayılan birləşmələrdir. Onlar tərkibi və fiziki xassələrinə görə müxtəlif məqsədlər üçün (məsələn, xammal və ya yanacaq kimi, inşaat işlərində və s.) istifadə olunur. Faydalı qazıntılar bərk, maye və qaz halında olur. Faydalı qazıntıların bəziləri yanacaq rolunu oynayır. Bunlardan fosil yanacaqları – təbii qaz, neft və daş kömür ilə tanışsınız.

▲ Təbii qaz | ▲ Benzin
▲ Xəzər dənizində neft platforması | ▲ Bakı Neft Emalı Zavodu
| Təbii qazın əsas tərkib hissəsi metandır. Ondan, əsasən, məişətdə yanacaq kimi istifadə olunur. Təbii qazın və daş kömürün yandırılmasından alınan istilik istilik-elektrik stansiyalarında elektrik enerjisinə çevrilir. Azərbaycanda zəngin neft və təbii qaz yataqları vardır. Xəzər dənizindəki yataqlardan hər il milyonlarla ton neft və milyonlarla m3 təbii qaz çıxarılır. Bu neftin bir hissəsi Bakı Neft Emalı Zavodunda emal olunur və müxtəlif məhsullar (benzin, dizel yanacağı, mühərrik yağları və s.) alınır. Neftdən alınan yanacaqlar nəqliyyat vasitələrində geniş istifadə olunur. Ölkəmiz neft-qaz ölkəsi kimi günü-gündən inkişaf edir.