Mürəkkəb cümləni təşkil edən komponentlər (tərkib hissələr) bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olur. Belə cümlələrin bir-biri ilə bağlılıq əlaqəsi müxtəlif olur. Belə ki bu əlaqə ya bərabərhüquqluluq, ya da bir cümlənin digərindən asdı olması yolu ilə yaranır. Bu baxımdan mürəkkəb cümlələr iki yerə ayrılır:
1) tabesiz mürəkkəb cümlələr
2) tabeli mürəkkəb cümlələr
Çalışmaq həyat, düşünmək isə işıqdır. (V.Hüqo)
tabesiz mürəkkəb cümlə

Bu cümlədə bir qrammatik əsas və tərəflər arasında bərabərhüquqluluq olduğu üçün tabesiz mürəkkəb cümlə hesab edilir.

Əgər çalışmaq həyatdırsa, düşünmək işıqdır.
tabeli mürəkkəb cümlə
Bu cümlədə ifadə olunan fikirlərdə qrammatik asılılıq özünü göstərir, ona görə də tabeli mürəkkəb cümlədir.

17. Aşağıdakı cümlələrin tabeli və ya tabesiz mürəkkəb cümlə olduğunu müəyyənləşdirin. Fikirlərinizi əsaslandırın.

- Ona elə gəlirdi ki, yazı masasını dəyişsə, bir müddət işləyə bilməyəcək, nəyi hara qoyduğunu unudacaq. (Ə. Əhmədova)
- “Neft” sözü midiyalıların “nafta” sözündən götürülmüşdür, mənası “işıqlanan” deməkdir. (S.Əhmədli)
- Əsl dost misilsiz xəzinədir: o, xoşbəxtliyi artırar, dərd-qəmi azaldar. (V.Şekspir)
- İnsan da ağac kimi yüksəlmək istəyirsə, kökü ağac kimi dərində olmalıdır. (F.Nitşe)
- Dünya bir pəncərədir, hər gələn baxar, gedər. (Atalar sözü)
- Hökmdar gülümsədi, bu təbəssüm dərhal bütün əyanların üzündə əks olundu. (Ə.Nicat)
- Müridlər hələ bir həftə qabaq saraya çatdırmışdılar ki, Əhməd şah Gilana dəstə göndərmək istəyir. (Ə.Nicat)