1941-ci il. Sovet əsgərləri. İran

İRAN İkinci dünya müharibəsində İranın bitərəfliliyinə baxmayaraq, onun ərazisi 1941-ci ildə SSRİ və İngiltərə qoşunları tərəfindən işğal edildi. Faşist Almaniyası ilə yaxınlaşmaq siyasəti yürüdən Rza şah devrildi və onun oğlu Məhəmməd Rza (1941- 1979) şah elan edildi. Məhəmməd Rza şah Müharibə bitdikdən sonra İngiltərə qoşunları 1945-ci ildə İranı tərk etdi. Lakin sovet qoşunları Cənubi Azərbaycanda qaldı. İran məsələni BMTnin Təhlükəsizlik Şurasında müzakirəyə çıxardı. Türkiyə kimi İran da yerləşdiyi coğrafi mövqeyə görə mühüm |  | geosiyasi əhəmiyyət daşıyırdı. Ona görə də Cənubi Azərbaycan məsələsi Soyuq müharibənin başlanmasına təsir edən amillərdən biri idi. Şah hökuməti SSRİ-yə güzəştli neft müqaviləsi vəd edərək 1946-cı ildə sovet qoşunlarının İranı tərk etməsinə nail oldu. Bundan sonra İran ordusu hücum edərək Cənubi Azərbaycan muxtar hökumətini ləğv etdi. Ölkədə ziyalılara və demokratik qüvvələrə qarşı repressiya siyasəti həyata keçirildi. Cənubi Azərbaycan məsələsinin Soyuq müharibənin başlanmasına təsir edən amillərdən biri olmasının səbəbi nə idi? 1940-cı illərin sonunda ölkədə yeni ictimai-siyasi hərəkat başlandı. Hərəkatın əsas tələbləri İranın siyasi həyatının demokratikləşdirilməsi, neft sənayesi üzərində ingilis inhisarına son qoyulması və onun milliləşdirilməsi idi. Nəticədə Milli Məclis neft sənayesinin milliləşdirilməsi haqqında qanun qəbul etdi. Şahın səlahiyyətləri məhdudlaşdırıldı. Şah ölkəni tərk etməyə məcbur oldu. Neft sənayesinin milliləşdirilməsindən narazı olan, həmçinin İranın SSRİ ilə yaxınlaşa biləcəyindən narahat olan ABŞ və İngiltərənin iştirakı ilə 1953-cü ildə dövlət çevrilişi baş verdi. Şahın hakimiyyəti bərpa edildi. Bundan sonra İranda ABŞ-nin təsiri gücləndi.