MƏRKƏZİ ASİYA VƏ QAZAXISTAN Birinci dünya müharibəsi Rusiyanın işğalı altında olan türk xalqları yaşayan bölgələrində sosial- iqtisadi ziddiyyətləri kəskinləşdirdi. Türk xalqlarının müstəmləkə əsarətinə qarşı mübarizəsi gücləndi. 1916-cı ildə Türküstanda (Mərkəzi Asiya) çar zülmünə qarşı milli azadlıq uğrunda üsyanlar baş verdi. Yerli əhalinin arxa cəbhədə işləmək üçün səfərbərliyə alınması üsyanlara səbəb oldu. Özbək, türkmən və qırğızların iştirak etdiyi hərəkat zəif təşkil edildiyi, çıxışlar bir-biri ilə əlaqələndirilmədiyi üçün məğlub oldu. Fevral inqilabından sonra Mərkəzi Asiya və Qazaxıstanda milli hökumətlər təşkil edildi. Lakin 1918-1920-ci illər ərzində sovet Rusiyası tərəfindən onlar işğal edildi. Buna baxmayaraq, bölgədə azadlıq hərəkatı davam etdi. Sovet Rusiyası bölgədə möhkəmlənmək üçün Osmanlı imperiyasının keçmiş hərbi naziri Ənvər paşanın nüfuzundan istifadə etmək istəyirdi. Ənvər paşa da bundan özünün Turan ideyasını həyata keçirmək üçün istifadə etməyi qərara aldı. O, 1921-ci ildə sovet Rusiyasına qarşı basmaçılar hərəkatına qoşularaq onun rəhbərlərindən birinə çevrildi. Nəticədə hərəkat genişləndi. Lakin 1922-ci ildə milliyyətcə erməni komandirin başçılıq etdiyi bolşevik qoşunu ilə qeyri-bərabər döyüşdə Ənvər paşa qəhrəmancasına həlak oldu. |  | Əlavə mənbələr əsasında araşdırma apararaq Ənvər paşanın Turan ideyasını dəyərləndirin. 1924-cü ildə Özbəkistan SSR və Türkmənistan SSR təşkil edildi. 1936-cı ildə isə Qırğızıstan və Qazaxıstan Muxtar Sovet Sosialist respublikaları RSFSR-in tərkibindən çıxarılaraq birbaşa SSRİ-nin tərkibinə daxil edildi. 1920-ci illərin sonlarından kənd təsərrüfatında aparılan kollektivləşmə siyasəti Mərkəzi Asiyada da zorakılıq və repressiya şəraitində həyata keçirildi. Yerli şəraitin nəzərə alınmaması Qazaxıstanda böyük aclığa səbəb oldu. KRIM VƏ VOLQABOYUNUN TÜRK XALQLARI Fevral inqilabından sonra Krım və Volqaboyunun türk xalqları arasında da milli azadlıq hərəkatı canlanmışdı. Krım tatarları və Volqaboyu türk xalqları milli hökumətlər təşkil etmişdilər. Lakin hər iki bölgənin vətəndaş müharibəsi meydanına çevrilməsi vəziyyəti mürəkkəbləşdirirdi. Nəticədə 1920-ci ildə sovet Rusiyası tərəfindən Krım və Volqaboyu işğal edildi.