İran İslam inqilabı 1960-cı illərin əvvəllərində iqtisadi böhranın dərinləşməsi sosial ziddiyyətləri gücləndirdi. Şah hökuməti sosial, iqtisadi və mədəni sahələri əhatə edən islahatlar keçirməyə məcbur oldu. Bu islahatlar dinc yolla həyata keçirildiyi üçün “Ağ inqilab” adlandırıldı. İslahatlar o qədər də uğurlu olmadı, eyni zamanda yeni sosial-iqtisadi problemlər də yaratdı. Ağ inqilabın səbəb və nəticələrini təhlil edin. 1973-cü ildə dünyada neftin qiymətinin kəskin artması ilə İranın gəlirləri artdı. Şah İranı regionun ən böyük hərbi gücünə çevirmək üçün müttəfiqi ABŞ-dən milyardlarla dollar dəyərində silah aldı. Eyni zamanda, sənayeləşmə siyasəti də sürətləndirildi. Lakin əhalinin böyük hissəsi yoxsulluq içində yaşayırdı. Həmçinin sənayeləşmə kənd yerlərindən şəhərlərə axını sürətləndirdi. Bu, kənd təsərrüfatı istehsalının azalmasına səbəb olmaqla yanaşı, işsizliyin artması ilə nəticələndi. İnflyasiya sosial və iqtisadi bərabərsizliyi daha da artırdı. Ölkə sərvətinin böyük hissəsi şah ailəsinin və yaxın ətrafının əlində cəmləşmişdi. Şahın idarəçiliyi öz yaxınlarının və tərəfdarlarının sərvətini artırmağa əsaslanırdı. Bu, ölkədə korrupsiyanın və sui-istifadənin geniş vüsət almasına səbəb oldu. Belə şəraitdə ölkədə sol və dini yönümlü müxalifət gücləndi. Ruhullah Xomeyni və Seyid Kazım Şəriətmədarinin başçılıq etdiyi dini müxalifət tədricən gücləndi. Daha mötədil olan Şəriətmədari Azərbaycan türkü idi. Şahın hakimiyyətinə qarşı çıxanlar həbs edilir və repressiyalara məruz qalırdı. |  | Bu isə rejimə qarşı müxtəlif müxalifət qruplarının terror fəaliyyətlərinə başlamasına təkan verdi. 1978-ci ilin əvvəlində başlayan iğtişaşlar tezliklə inqilaba çevrildi. İnqilabın əsas xüsusiyyətlərindən biri şah hakimiyyətinə qarşı mübarizənin bütün sosial təbəqələri birləşdirməsi idi. Cənubi Azərbaycan inqilabın əsas mərkəzlərindən biri oldu. Belə bir şəraitdə 1979-cu ilin yanvarında şah ölkəni tərk etdi. Xomeyni Fransa polisinin müşayiəti ilə Parisdən Tehrana gəldi. Referendum nəticəsində monarxiyaya son qoyuldu. İran İslam Respublikası elan olundu. Cənubi Azərbaycan və İslam inqilabı Azərbaycan türkləri və onların rəhbəri Ayətullah Şəriətmədarinin şahın devrilməsində mühüm rolu oldu. Şəriətmədari dini dərəcə baxımından Xomeynidən üstün idi. Bu səbəbdən Xomeyni Şəriətmədariyə qarşı tədbirlər gördü. Şəriətmədari din xadimlərinin hökumətdə fəal rol almasına qarşı idi. Azərbaycan türklərinin böyük hissəsi 1979-cu ildə keçirilən konstitusiya referendumunu boykot etdi. Bundan sonra Xomeyni tərəfdarları Şəriətmədarinin evinə hücum etdilər. 1982-ci ildə Şəriətmədari həbs edildi. İslam inqilabının səbəblərini təhlil edin və cədvəli dəftərinizə çəkərək tamamlayın.
Siyasi |
Sosial-iqtisadi |
Müasir dövrdə İranda sosial-iqtisadi problemlər vaxtaşırı olaraq etiraz çıxışlarına səbəb olur. Nüvə proqramının elan edilməsinə cavab olaraq ABŞ və bəzi Qərbi Avropa dövlətlərinin İrana qarşı iqtisadi embarqo tətbiq etməsi ölkədə sosial-iqtisadi vəziyyəti çətinləşdirir. Korrupsiya və milli ayrı- seçkilik siyasəti ölkənin daxili vəziyyətinin daha da gərginləşməsinə səbəb olur. Türk dünyası və İranda baş verən mühüm hadisələrlə bağlı zaman oxu tərtib edin.