İRAN Birinci dünya müharibəsində Qacarlar dövləti bitərəfliyini elan etsə də, onun ərazisi Rusiya, Böyük Britaniya və Osmanlı imperiyalarının müharibə, qarşıdurma meydanına çevrildi. Bu isə ölkədə siyasi, iqtisadi və sosial böhranı gücləndirdi. 1917-ci il inqilabından sonra rus qoşunu ölkəni tərk etdi. 1919-cu ildə İngiltərə ilə bağlanan müqavilənin nəticəsində ölkə ingilislərin təsiri altına düşdü. Lakin müqavilə ölkədə etiraz hərəkatına səbəb olduğu üçün təsdiq edilmədi. Hərəkat Cənubi Azərbaycanda demokratik mübarizə səciyyəsi daşıyırdı. Ölkədə xaosun artması və sovet Rusiyasının bölgədə fəallaşması İngiltərənin maraqlarına zidd idi. Ona görə də Rza xanı 1921-ci ildə hərbi çevriliş etməyə təşviq etdilər. 1925-ci ildə Qacarlar sülaləsi devrildi və respublika qurulması vədi ilə hakimiyyətə gələn Rza xan özünün şah elan edilməsinə nail oldu. O, qədim fars dilinin adına uyğun olaraq öz sülaləsini Pəhləvi adlandırdı. Rza şah Pəhləvi Türkiyədə M.K.Atatürkü nümunə götürərək modernləşmə və qərbləşmə siyasəti əsasında bir sıra islahatlar həyata keçirdi. O, ilk növbədə, mərkəzləşdirmə siyasəti yürüdərək nizami ordu və rejimi dəstəkləyən bürokratiya qura bildi. İdarəetməni, ordunu, bürokratiyanı, vergi və hüquq sistemini Avropa üslubunda modernləşdirdi. İslahatların mərkəzində ordunun gücləndirilməsi dayanırdı. Bu səbəbdən büdcənin əhəmiyyətli hissəsini bu sahəyə ayırdı. Məcburi hərbi xidmət tətbiq edildi. Neft gəlirlərinin artırılması Rza şahın islahatları və İran iqtisadiyyatı üçün əsas mənbə idi. Bir çox sahələrdə dövlət inhisarları yarandı. Yerli istehsalın artırılması məqsədilə gömrük rüsumları qaldırıldı. Qacarlar dövründə xarici dövlətlərin əldə etdikləri bəzi iqtisadi imtiyazlar (kapitulyasiyalar) ləğv edildi və onların əlində olan sahələr milliləşdirildi. Avropa tipli təhsil sisteminin yaradılması təşviq edildi. Avropa tipli geyimlərin məcburi olduğu yeni geyim forması qəbul edildi və qadınlara ictimai yerlərdə örtünmək qadağan olundu. Lakin Türkiyədən fərqli olaraq, qadınlara seçki hüququ verilmədi. Avtokratik* idarəetmənin mövcud olduğu bu dövrdə siyasi və ictimai təşkilatlar, mətbuat üzərində sərt nəzarət quruldu. Məclis yalnız |  | şahın əmrlərini təsdiq edən formal quruma çevrildi. Konstitusiya saxlansa da, nəzərə alınmırdı. Xalqın həyatının bütün sahələrinə birbaşa müdaxilə edilirdi. Lakin xalqın rifahının yaxşılaşdırılması ilə bağlı tədbir görülmürdü.
★ | Avtokratiya hakimiyyətin bir şəxsin əlində cəmləşdiyi idarəetmə sistemidir.
Ölkədə yaşayan müxtəlif xalqların, xüsusilə Cənubi azərbaycanlıların öz dillərindən istifadə etməsi qadağan edilir, farslaşdırma siyasəti yürüdülürdü. 1935-ci ildə ölkə rəsmən İran adlandırıldı. İslahatların gedişində Rza şah təsirini azaltmaq istədiyi dindən və ruhanilərdən də istifadə etdi. Digər tərəfdən, xüsusilə hüquq və təhsil sahələrində aparılan islahatlar ruhanilərin vəziyyətinin sarsılmasına səbəb oldu. Şəriət məhkəməsi yalnız ailə-ni- kah məsələləri ilə məhdudlaşdırıldı. Atatürkdən fərqli olaraq, Rza şahın modernləşdirmə siyasəti sistemli və ardıcıl deyildi. Geniş torpaqlar ələ keçirən Rza şah dünyanın ən varlı insanlarından biri oldu. Diktatura və zülmün hökmranlığı altında boğulan xalq şahı yalnız özünü və ətrafını zənginləşdirən despot* kimi görürdü.
★ | Despot dövləti qanun əsasında deyil, öz istədiyi kimi idarə edən zülmkar, müstəbid hökmdardır.
Rza şah müasirləşmə səylərini yaxından izlədiyi Türkiyəyə dostluq səfəri etmişdi. Bu prosesin davamı olaraq 1937-ci ildə Türkiyə, İran, İraq və Əfqanıstanın iştirakı ilə bitərəflilik haqqında Səədabad paktı imzalandı. Bu, regionda sülhün möhkəmlənməsinə mühüm təsir göstərdi. İran nefti üzərində İngiltərənin üstünlüyünü azaltmaq üçün Rza şah Pəhləvi nasist Almaniyası ilə yaxınlaşdı. M.K.Atatürkün və Rza şah Pəhləvinin islahatlarını müqayisə edin.
M.K.Atatürkün islahatları | Rza şah Pəhləvinin islahatları
Fərqli cəhətlər | Oxşar cəhətlər | Fərqli cəhətlər