Qacarlar dövləti XIX yüzilliyin əvvəllərində İranı türksoylu Qacarlar sülaləsi idarə edirdi. Bu dövrdə İngiltərə və Fransa Qacarlar dövlətində iqtisadi və siyasi üstünlüyə nail olmağa çalışırdı. Rusiyanın təcavüzkar siyasəti Qacarları bu dövlətlərlə yaxınlaşmağa məcbur edirdi. Rusiyanın Cənubi Qafqazda apardığı işğalçılıq siyasəti iki dövlət arasında müharibələrlə nəticələndi. Bu müharibələrdə məğlub olan Qacarlar Cənubi Qafqazın işğalı ilə barışmalı oldu. Rusiya ilə aparılan müharibələr Qacarların mövqeyinə necə təsir göstərdi? XIX yüzilliyin ortalarında Qacarlar dövlətinin iqtisadi vəziyyəti ağır idi. İranda ticarət üstünlüyünə nail olmaq istəyən Avropa dövlətləri bu ölkəyə xammal mənbəyi və satış bazarı kimi baxır və bir-birinin ardınca Qacarlarla qeyri-bərabər hüquqlu müqavilələr imzalayırdı. Bu müqavilələr ölkədə xarici dövlətlərin təsirinin artmasına səbəb olurdu. Bu məsələdə İngiltərə və Rusiya xüsusilə seçilirdi. Dövlətin başqa ölkələrlə qeyri-bərabər hüquqlu müqavilələr bağlamasının siyasi və iqtisadi sahəyə hansı mənfi təsirləri ola bilər? Hakim dairələrin yeritdiyi siyasət və xarici kapitalın ölkədə ağalıq etməsindən yaranan narazılıq tez-tez xalq kütlələrinin üsyanlarına səbəb olurdu. Belə qüdrətli çıxışlardan biri 1848-1852-ci illərdə baş vermiş Babilər hərəkatı idi. Onun əsas hərəkətverici qüvvəsini kəndlilər, sənətkarlar və xırda tacirlər təşkil edirdi. Hətta ruhanilərin də bir qismi üsyana qoşulmuşdu. Babilərin insanlara, xüsusilə qadınlara münasibətdə bərabərlik, ədalət, şəxsiyyətin toxunulmazlığı ideyası geniş xalq kütlələrini özünə cəlb edirdi. Babilərin qaldırdığı üsyanlar şah qüvvələri tərəfindən amansızlıqla yatırıldı və hərəkat iştirakçılarına divan tutuldu. Babilər hərəkatının geniş yayılmasının səbəblərini müəyyən edin. |  | Babilər hərəkatı ölkədə ictimai ziddiyyətlərin hədsiz kəskinləşdiyini göstərdi. Hakim təbəqənin nisbətən uzaqgörən nümayəndələri yaranmış vəziyyətdən çıxış yolunu islahatların keçirilməsində görürdülər. Baş vəzir Mirzə Tağı xan dövlət hakimiyyətini möhkəmləndirməyə, ordunu və maliyyə sistemini yenidən təşkil etməyə çalışırdı. O, əyalət hakimlərinin özbaşınalığına, iri ruhanilərin və xarici məmurların dövlət işlərinə müdaxiləsinə qarşı mübarizə aparırdı. Mirzə Tağı xanın təşəbbüsü ilə İranda ilk qəzet çap olundu və Avropa nümunəsində məktəb açıldı. Məktəbdə dərs deyən müəllimlərin çoxu müxtəlif Avropa ölkələrindən dəvət olunmuşdu. İslahatlardan narazı qüvvələr, xüsusən də iri ruhanilər Mirzə Tağı xanı gözdən salıb vəzifədən uzaqlaşdırmağa nail oldular. Beləliklə, xalqın mənafeyinə xidmət edən islahatlar dayandırıldı. Mirzə Tağı xanın islahatlarına aid cədvəli tamamlayın.
SİYASİ |
İQTİSADİ |
MƏDƏNİ |
Qacarlar dövlətinin iqtisadi-siyasi cəhətdən İngiltərə və Rusiyadan asılılığı artmaqda davam edirdi. XX yüzilliyin əvvəllərində geniş xalq kütləsi xarici kapitalın ölkədə ağalıq etməsindən narazı idi. 1905-ci ildə İranda xaricilərə verilən imtiyazların azaldılması, konstitusiya (məşrutə) qəbul edilməsi və Məclisin çağırılması tələbləri ilə etiraz çıxışları başladı. Çıxışların güclənməsi nəticəsində 1906-cı ildə Qacarlar dövlətində konstitusiya qəbul edildi. Məşrutə hərəkatı 1911-ci ildə xarici qüvvələrin köməyi ilə yatırıldı. Məşrutə hərəkatının tələblərini şərh edin.