Mətn və şəkil üzrə iş

- Avstraliya mineral xammal hasilatı üzrə dünyanın ilk beş ölkəsindən biridir. Faydalı qazıntı hasilatı ölkənin gəlirlərinin 1/3-ni verir. Avstraliya mineral ehtiyatlarını dünyanın 100-dən çox ölkəsinə, əsasən, Yaponiyaya ixrac edir. Faydalı qazıntı yataqlarının səthə çox yaxın yerləşməsi ehtiyatların çıxarılmasının sərfəliliyini artırır. Çünki ehtiyatlar mədənlərdə “açıq üsulla” çıxarılır. Bu üsul daha mürəkkəb avadanlıqlar tələb edən “şaxta üsulu”ndan ucuz başa gəlir.

##### Müzakirə edin:

1. Avstraliyanın mineral ehtiyatlar ixracı üzrə dünyada qabaqcıl yer tutmasına səbəb nədir?

##### Qərbi Avstraliyada Super Pit qızıl

##### mədəni.

Burada qızıl açıq üsulla çıxarılır.

Materikin qərb hissəsində Avstraliya platformasının bünövrəsi qalxmışdır, burada çökmə süxur örtüyü yoxdur və kristallik bünövrə səthə çıxır. Qalxanlar üçün filiz faydalı qazıntıların Yer səthinə yaxın yerləşməsi səciyyəvidir. Qərbi Avstraliyada böyük miqdarda dəmir filizi, qızıl və nikel çıxarılır.

Avstraliya platformasının əyilmə zonalarında çökmə süxurlar toplanmışdır. Litosfer tavalarının bu hissələrində kristallik bünövrə çox dərində yerləşir.

Mətn üzrə iş

#### Coğrafiya və Fizika

- ##### Uran

  ən mühüm radioaktiv element olub nüvə enerjisinin alınmasında istifadə olunur. Ötən əsrdə radioaktiv elementlərdən nüvə silahı kimi istifadə edilməyə üstünlük verirdilərsə, hazırda ondan sülh məqsədilə istifadə olunur: atom-elektrik stansiyaları, atom mühərrikləri, sualtı atom qayığı və s.
- Uran filizi tərkibinə görə çox “kasıb”dır. Filizin tərkibində uranın miqdarı 0,02%-dir. Uranın saflaşdırılması, yəni filizdən uran elementinin ayrılması onun çıxarıldığı ərazilərdə həyata keçirilir.

1. ##### Məsələ.

   1 kq uran əldə etmək üçün nə qədər filiz tələb olunduğunu hesablayın.

##### Uran filizi.

Avstraliya uran,
dəmir filizi və boksit
ixracına görə dünya
liderlərindən biridir.

##### Müzakirə edin:

1. Uranın saflaşdırılması müəssisələrinin mineral ehtiyatın mövcud olduğu ərazilərdə yerləşdirilməsini izah edin.

Qərbi və Mərkəzi Avstraliyanın relyefində plato və yastı yaylalar üstünlük təşkil edir. Onlardan ən nəhəngləri Böyük Qumlu və Böyük Viktoriyadır. Yaylaların yaranmasında küləyin (eol) fəaliyyəti və arid-denudasiya prosesi əsas rol oynayır.

Arid-denudasiya (“arid” - “quraq” deməkdir) quraq iqlim şəraitində xarici amillərin təsiri ilə süxurların parçalanmasıdır. Materikin şimal-qərb və mərkəzində olan Hamersli və Mak-Donnel dağları qədimdə baş vermiş tektonik hərəkətlər nəticəsində yaranmışdır. Platolar arasında ovalıqlar yerləşir. Hamar düzənliklər üzərindən çox