4

Təbii landşaftlar - insanın iştirakı olmadan yaranan komplekslərdir.

Antropogen landşaftlar - insanların yaratdığı landşaflardır: su anbarları, əkin sahələri, salınma meşələr, yaşayış məntəqələri, parklar və s.

Şəkil üzrə iş

##### Müzakirə edin:

1. Landşaftlara insanın təsirini müəyyən edin. Fotoşəkillərdən hansı təbii, hansı isə antropogen landşafta aiddir?

a
b

Hər hansı ərazidə təbii və antropogen landşaftların bir-birinə olan nisbəti ərazinin relyef və iqlim şəraitindən asılıdır. Məsələn, Böyük və Kiçik Qafqazın, Talış dağlarının və Naxçıvanın yüksək dağlıq ərazilərində təbii landşaftlar, dağətəyi ərazilərdə isə antropogen landşaftlar üstünlük təşkil edir. Düzənlik olmasına baxmayaraq Acınohur-Ceyrançöl, Cənub-Şərqi Şirvan zəif, Samur-Dəvəçi, Qazax-Qarabağ, Lənkəran düzənlikləri isə güclü mənimsənilmişdir. Bu, düzənliklərin iqlimi, yeraltı suların səthə yaxınlığı ilə əlaqədardır.

- ##### Zonal landşaft,

  əsasən, dü-
  zənliklərdə formalaşır. Belə
  landşaftlar yerləşdiyi təbii
  zonaya və iqlim şəraitinə
  uyğun gəlir. Məsələn, Kür-
  Araz və Samur-Dəvəçi ova-
  lıqlarında yarımsəhra və quru
  çöllər yayılmışdır.

##### Yarımsəhra.

Kür-Araz ovalığı

Oxşar əlamətlər landşaftları sistemləşdirməyə və onları təsnif etməyə imkan verir. Landşaftların təsnifatı sinif, yarımsinif, tip, yarmtip, növ ardıcıllığı ilə aparılır. Azərbaycanda landşaftlar iki sinfə - dağ və düzənlik landşaftlarına bölünür. Onları fərqləndirən əsas əlamət relyefidir. Dağlıq ərazilərdə yaranan landşaftlar alçaq, orta və yüksək dağ landşaftları yarımsiniflərinə ayrılır. Daha kiçik landşaft vahidləri rütubət və istiliyin nisbətinə, süxurların tərkibinə, torpaq və bitki örtüyünün müxtəlifliyinə görə landşaft tiplərinə və yanmtiplərinə bölünür. Ən kiçik landşaft vahidi növdür. Landşaft növləri ərazidə süxurun tərkibi, torpaq-bitki örtüyünün müxtəlifliyi və s. ilə fərqlənən sahələrdir.

Relyef və iqlim göstəricilərinin müxtəlifliyinə görə landşaftlar zonal, azonal və intrazonal qruplara bölünür. Eyni iqlim və relyef göstəricilərinin olduğu ərazidə bir landşaftın daxilində tamamilə fərqli landşaft yarana bilir. Məsələn, Kür-Araz və Samur-Dəvəçi ovalıqlarının yarımsəhraları daxilində daha kiçik əraziyə malik olan düzənlik-meşə landşaftları yaranmışdır: Nabran-Yalama, Şollar meşələri, Kür çayı boyunca isə Tuqay meşələri və s. Belə landşaftlara intrazonal landşaftlar (“intra” - “daxili” mənasındadır) deyilir. Onlar yerli amillərin - şirin yeraltı suların səthə yaxın olması və çay sularının təsiri ilə formalaşmışdır.

Dağlarda azonal landşaftlar yaranır. Onlar şaquli zonallıq nəticəsində əmələ gəlir. Azonal landşaftları yaradan amil - relyefdir. Dağlıq ərazilər üfüqi zonallığı pozur və azonallıq yaradır. Məsələn, Böyük Qafqaz (a), Kiçik Qafqaz (b), Naxçıvanın dağlıq əraziləri (c), Talış dağları (d) və s. azonal landşaftlara aiddir.

• IV fəsil • Bioehtiyatların müxtəlifliyi və ondan istifadə •