1

Tektonik zonalar Yer qabığının üfuqi və şaquli hərəkəti nəticəsində yaranır. Şaquli tektonik hərəkətlər qalxan və ya enən ola bilir. Qalxan hərəkətlər tektonik qalxma zonalarını, enən hərəkətlər isə tektonik çökmə zonalarını əmələ gətirir.

Xəritə-sxem üzrə iş

##### Azərbaycanın litosfer tavalarının sərhədindəki mövqeyi

##### Müzakirə edin:

1. Toqquşma sərhədləri hansı ölkələrin ərazisindən keçir?
2. Xəzər dənizinin hansı hissəsi seysmik cəhətdən daha fəaldır?

Litosfer tavalarının toqquşma sərhədi
Ayrılma sərhədi
Litosfer tavalarının hərəkət istiqamətləri

Azərbaycan Respublikasının ərazisi Avrasiya litosfer tavası (Şərqi Avropa platforması) ilə Ərəbistan litosfer tavasının toqquşduğu sərhəddə yerləşir. Ərazi tamamilə Alp-Himalay qırışıq zonasına daxildir. Azərbaycan ərazisi 5 iri tektonik zonaya ayrılır:

1. Ön Qafqaz çökmə (əyilmə) zonasına Samur-Dəvəçi ovalığı, Qusar maili düzənliyinin bir hissəsi və Şollar düzü aiddir.
2. Böyük Qafqaz qalxma zonasına Böyük Qafqazın cənub və şimal-şərq yamacı, Abşeron- Qobustan və həmçinin də Qusar maili düzənliyinin bir hissəsi daxildir.
3. Kür tektonik əyilməsi zonasına Qanıx-Əyriçay çökəkliyi, Acınohur-Ceyrançöl öndağlığı, Lənkəran və Kür-Araz ovalığı aiddir.
4. Kiçik Qafqaz qalxma zonası bütün Kiçik Qafqaz dağlarını (o cümlədən Naxçıvanın dağlıq hissəsini) və Talış dağlarını əhatə edir.
5. Orta Araz əyilməsinə Naxçıvanın Arazboyu maili düzənliklərinin əksəriyyəti daxildir.

Tektonik proseslər nəticəsində süxurlarda tektonik qırılmalar əmələ gəlir.

Xəritə-sxem üzrə iş

##### Müzakirə edin:

1. Hansı ərazilərdə tektonik qırılmalar daha çoxdur?
2. Xəritə-sxemdə təsvir olunan tektonik qırılmaların əsas istiqamətlərini müəyyən edin.

Belə qırılmalar relyefdə aydın əks olunur. Azərbaycanda düzənlik və dağlar arasındakı sərhədlər tektonik qırılmalar boyu keçir. Qırılmalar boyunca dağ yamacları dik olur, teztez sürüşmələr baş verir. Sürüşmələrin yaşayış massivlərinə, yol və bəndlərə, əkin sahələrinə mənfi təsirləri böyükdür. Bu ərazilərdə termal və mineral suların Yer səthinə çıxması ehtimalı böyükdür. Quba-Xaçmaz, Lənkəran-Astara, Şəki-Zaqatala, Naxçıvandakı müalicəvi suların əksər hissəsi tektonik çatlann üzərindədir.

• I fəsil • Relyef və onun təsərrüfata təsiri •