3

Cənub-Qərbi Asiyada ən nəhəng çay sistemləri olan Dəclə və Fərat Mesopotamiya ovalığı boyunca axır. Qızıl İrmaq çayı isə Anadolu yaylasından keçərək Qara dənizə tökülür. Dəclə və Fərat böyük əhəmiyyətli çaylar olub qədim zamanlardan əhalinin həyat və təsərrüfat fəaliyyətində mühüm rola malikdir.

- Türkiyəni Cənub-Qərbi Asiyanın “su kranı” adlandırırlar. Bu, Dəclə və Fərat çayları üzərində ardıcıl tikilmiş nəhəng su anbarlarının (Fərat çayı üzərində “Keban” və “Atatürk” böyüklüyünə görə fərqlənir) olması ilə əlaqədardır.

Asiyanın iri gölləri Aral, Baykal, Taymır, Balxaş, İssık-Kul, Urmiya, Kukunor, Lobnor, Van, Tuz, Xubsuqul, Xəzər dənizi, Asiyanın ən dərin Qxor çökəkliyindəki Ölü dəniz hesab edilir.

Biliklərin tətbiq edilməsi və yoxlanılması

1. ##### Mətndən çayların adını seçib cədvələ yazın və onları fiziki xəritədə tapıb kontur xəritədə qeyd edin:

Hövzə | Çaylar | Xüsusiyyətləri
Şimal Buzlu okeanı | ... | ...
Sakit okean |  |
Hind okeanı |  |
Atlantik okeanı |  |
Daxili axınlar |  |

Dərsdən sonra

##### Verilən mətnləri oxuyun. Yantszı və Xuanxe çaylarını müqayisə edin. Onların 7 ümumi cəhətini dəftərinizə yazın.

1. ##### Yantszı çayı

   — Asiyanın ən uzun (5800 km) çayıdır. O, Çin ərazisindən axır. Yantszı çayı ətrafı əhalinin sıx məskunlaşdığı ərazilərdən biridir. Onun hövzəsində Çin əhalisinin 1/4 hissəsi məskunlaşmışdır. Yantszının mənbəyi Tibetin şərq hissəsində yerləşir. Çay Şərqi Çin dənizinə tökülür. O, musson yağışları zamanı daşır. Yantszı çayının nəqliyyat əhəmiyyəti böyükdür. Aşağı axarda hətta okean gəmiləri də hərəkət edə bilir. Çayın və onun qollarının suyundan suvarmada istifadə olunur.

2. ##### Xuanxe çayı

   (çincə — “sarı ”) — uzunluğu 4670 km-ə bərabərdir. Çayın mənbəyi Tibetin şərq hissəsində yerləşir. Yay aylarında bol sulu olur. Orta axarında gil süxurları ilə örtülü olan Lyoss yaylasından keçir. Gilli süxurlar çayın suyuna sarı rəng verir. Çayın mənsəbi olan Sarı dənizin adı da bununla əlaqədardır. Xuanxe çayından əkin sahələrinin, zəmilərin suvarılmasında geniş istifadə olunur. Xuanxe vadisi əhali ilə sıx məskunlaşmışdır.
   Xuanxe və Yantszı çayları bir-biri ilə 1700 km şimaldan cənuba uzanan “Böyük kanal” vasitəsilə birləşdirilmişdir.

• III fəsil • Su ehtiyatları və onların iqtisadi əhəmiyyəti •