Yay gündönümü günündə Cənub yarımkürəsi zəif işıqlanır, daha az istilik alır, obyektlərin kölgəsinin uzunluğu maksimuma çatır. Cənub qütb dairəsindən (66,5° c.e.) cənuba doğru (90° c.e.) isə qütb gecələri müşahidə edilir.

Yay gündönümündən sonra Günəş yenidən ekvatora doğru yönəlir. Payız gecə-gündüz bərabərliyi günündə, yəni sentyabrın 23-də, martın 21-də olduğu kimi Günəş ekvator xətti üzərində zenit vəziyyətində olur.

Sentyabrın 23-dən başlayaraq Yer kürəsi fəzada elə bir vəziyyət alır ki, günəş şüaları Cənub yarımkürəsini daha çox işıqlandırır. Yerin Cənub qütb ucu Günəşə tərəf çevrilir. Dekabrın 22-də Günəş Cənub tropik xətt üzərində zenit vəziyyətində olur. Qış gündönümü adlanan bu gündə Cənub yarımkürəsi daha çox istilik alır, ən uzun gündüzlər müşahidə olunur. Cənub qütb dairəsindən cənubda isə qütb gündüzləri baş verir.

Günəş şüalarının Yer səthinə düşmə bucağı relyefdən də asılıdır. Günəşin düşmə bucağı dağlıq ərazilərdə ətraf düzənliklərdən fərqli olur. Hətta eyni dağın müxtəlif yamacları da Günəşdən fərqli miqdarda işıq və istilik alır. Şimal yarımkürəsində dağların cənub yamaclarına düşən Günəş şüalarının bucağı şimal yamaclarından daha böyük olur. Ona görə də cənub yamaclar daha çox işıq və istilik alır. Dağlıq ərazilərdə təbii komponentlər, əhalinin məskunlaşması və təsərrüfatın ərazi təşkili yamacların istiqamətindən asılı olaraq fərqli olur.

Şəkil üzrə iş
Şəkildə təsvir edilən dağ 40° şimal en dairəsində yerləşir və günün günorta vaxtıdır.

##### Müzakirə edin:

1. A və B nöqtələri müvafiq olaraq dağın hansı yamacında yerləşir?
2. Hansı yamacda yazda qar örtüyü daha tez əriyir?

Günəş şüalarının düşmə bucağı yamacın meyilliyindən də asılıdır. Bunu təyin etmək üçün məntəqənin Günəşə görə mövqeyini, günəş şüalarının düşmə bucağını, yamacın istiqamətini və yamacın meyilliyini bilmək lazımdır. Dağın yamacı cənuba baxırsa, günəş şüalarının düşmə bucağı ilə yamacın meyillilik bucağı toplanır. Günəş məntəqədən cənubda olub yamac şimala baxırsa, Günəşin düşmə bucağından yamacın meyillilik bucağı çıxılır.

#### Məsələ həllinə aid nümunə:

50° şm.e.-də yerləşən dağın cənub istiqamətə meyilliyi 14°-dir. 22 iyunda bu yamacda günəş şüalarının düşmə bucağını hesablayın.

#### Həlli:

1. Verilən məntəqədə 22 iyunda günəş şüalarının düşdüyü bucaq düsturla (90° - f + 23,5°) təyin edilir: 90° - 50° + 23,5° = 63,5°
2. Günəş məntəqədən cənubda olduğuna görə müəyyən edilmiş günəş şüalarının düşmə bucağı yamacın meyilliyi ilə toplanılır: 63,5° +14 = 77,5°