3-cü fəsil | Oxu (qeyri-bədii mətn)

1 | a |  | Hansı türkdilli xalqları tanıyırsınız? Qədim türklər haqqında bildiklərinizi danışın.

| b |  | Qruplarla iş. “Qədim türk əlifbası” və “Kültigin abidəsi” mətnlərini oxuyun. Aşağıdakı təlimata əsasən mətnləri nəql edin. Təlimat • Mətnləri oxuyarkən qeydlər götürün. • Qeydlərinizi yarımbaşlıqlar altında qruplaşdırın. • Mətnin məzmununu əhatə edən 5 sual hazırlayın. • Qeydləriniz əsasında mətni nəql edin. • Suallarınızı dinləyicilərə ünvanlayın və onların cavablarına münasibət bildirin.

QƏDİM TÜRK ƏLİFBASI

I mətn XIX əsrin sonlarına kimi qədim türklərin mədəniyyəti haqqında elmə çox az şey məlum idi. Alimlər elə düşünürdülər ki, qədim türklər köçəri həyat sürdüklərinə görə onların öz yazısı, əlifbası olmamışdır. Yalnız XVIII əsrdə, Filip Stralenberqin tapıntılarından sonra tarixçilər və dilçilər bu məsələ ilə yaxından maraqlanmağa başladılar.

F.Stralenberq İsveç zabiti idi. O, İsveçlə Rusiya arasında gedən müharibədə əsir düşmüş və 10 ildən çox Sibirdə sürgündə qalmışdı. 1730-cu ildə vətəninə qayıdan Stralenberq Sibir və Orta Asiya türklərinin dilləri, adət-ənənələri haqqında kitab nəşr etdirdi. Bu əsərində o, Orxon və Yenisey çayları ətrafında tapdığı daş kitabələr haqqında ilk dəfə elmi məlumat verdi. Lakin bu yazılar hələ də sirr olaraq qalırdı. Bəzi alimlər bu yazıların qədim yunan, bəziləri isə slavyan, qot və ya fin dilində olduğunu iddia edirdilər. Stralenberqin verdiyi məlumatlar rus elmi dairələrində maraq doğurdu. 1891-ci ildə rus türkoloqu Vasili Radlovun rəhbərliyi ilə daşlar üzərindəki yazıları tədqiq etmək üçün ekspedisiyalar təşkil edildi. Nəticədə kurqanlar – qəbirüstü təpəciklər üzərində ucaldılmış xeyli daş kitabə, o cümlədən sonradan “Kültigin” adı ilə məşhurlaşan abidə tapıldı. Bir çox alimlər Orxon-Yenisey abidələrini oxumağa cəhd etsələr də, bu yazının sirrini açmaq Danimarka alimi Vilhelm Tomsenə nəsib oldu. 1894–1895-ci illərdə V.Radlov 40-a yaxın abidənin mətnini tam olaraq oxudu və rus dilinə tərcümə etdi. Beləliklə, məlum oldu ki, bu sirli yazılar müasir türkdilli xalqların əcdadlarına məxsusdur. |