Oxuyub-qavrama
***

Milladdan əvvəl II minillikdə Aralıq dənizinin sahillərində yaşayan finikiyalılar bir neçə ixtira ilə tarixin yaddaşında qalıblar. Onlardan biri də əlifbadır.

Finikiya tacirləri başqa şəhərlərə mal aparır, alış-veriş edirdilər. Çox vaxt onlar borc pul, ya da nisyə mal verir və bu zaman həmin şəxslərlə sövdələşirdilər. Şifahi sövdələşmələr tez-tez pozulurdu. O vaxt mövcud olan yazı sistemləri isə müqavilə şərtlərini yazıda dəqiq əks etdirməyə imkan vermirdi. Beləliklə, tacirlər əlifba yaratmalı oldular. Finikiya əlifbası 22 samit səsi ifadə edən hərflərdən ibarət idi. Bu yazı sistemi fonoqrafik (hərfi) yazı adlanır, çünki buradakı işarələr – hərflər ayrı-ayrı səsləri ifadə edirdi.

Zaman keçdikcə Finikiya dili və əlifbası unuduldu. Lakin sonradan bu əlifbanın əsasında yaradılmış yunan və latın əlifbalarından indiyə qədər istifadə olunur.

Əvvəlki yazı sistemlərinə nisbətən fonoqrafik yazı daha tez və asan mənimsənilirdi. Çünki ideoqrafik yazı sistemində müxtəlif anlayışları ifadə edən yüzlərlə və minlərlə işarəni əzbərləmək lazım gəlirdi. Dildəki danışıq səslərini ifadə edən 30-40 hərfi yadda saxlamaq isə daha asan idi. Odur ki bu yazı növü tez bir zamanda dünya xalqları arasında geniş yayıldı və maarifin inkişafına güclü təsir göstərdi. Hər xalq öz dilinin səs sisteminə uyğun əlifba yaratdı.

| Düşün və cavab ver

b |  | Şəkillərin hansı yazı növünə aid olduğunu müəyyən edin. a. piktoqrafik fonoqrafik c. ideoqrafik

c |  | Uyğunluğu müəyyən edin.
1. İdeoqrafik yazı 2. Mixi yazıları 3. Fonoqrafik yazı | a. Finikiya b. Misir c. Şumer

ç |  | Mətnin hissələrini məzmuna uyğun başlıqlarla adlandırın.

d |  | Aşağıdakı cümlələri mətnin müvafiq hissələrinə əlavə edin. 1. Qədim Misir heroqlifinin sirrini 1822-ci ildə fransız alimi Şampolyon aça bilmişdir. 2. Hərflərin forması bu hərflərlə başlayan əşyaların təsvirini xatırladırdı. 3. Günəş tanrısına inam türk xalqlarının mifologiyasında əks olunmuşdur. 4. Miladdan əvvəl III minillikdə Azərbaycanda da mixi yazıdan istifadə olunurdu.