Oxu (qeyri-bədii mətn)

III-V əsrlərdə Yunanıstanın da tabe olduğu Roma imperiyası zəifləməyə başladı. Şimali Avropada yaşayan german tayfaları imperiyanın qərb hissəsini tamamilə məhv etmişdi. Hun tayfaları da Roma üçün böyük təhlükə yaradırdı. Sözsüz ki, Avropa və Asiyada yaşayan bir çox xalqlar mədəni inkişaf baxımından yunan və romalılardan geridə qalırdı. Məhz həmin dövrdən “barbar” sözü yalnız yadelli deyil, eyni zamanda kobud, mədəniyyətsiz, nadan mənası kəsb etməyə başladı.

***

“Vandalizm” sözü vəhşilik, dağıdıcılıq mənasını ifadə edir. Otuz ildə Qarabağda şəhər və kəndlərimizin dağıdılmasının, maddi-mənəvi sərvətlərin talan edilməsinin “vandalizm” adlandırılması təsadüfi deyil.

Bəs “vandalizm” sözü necə yaranıb? Roma imperiyasının qərb əyalətlərini zəbt edən german tayfalarından biri də vandal tayfası idi. Vandallar ən qəddar və amansız tayfa hesab olunurdu. Vandallar romalıları bir çox ərazilərdən sıxışdıraraq öz dövlətlərini qurdular, güclü donanma yaradaraq Aralıq dənizində bir neçə adanı ələ keçirdilər. Vandalların gücləndiyini görən Roma imperatoru onların kralı ilə sülh müqaviləsi bağladı. |

Lakin bu müqavilə uzun sürmədi. Roma imperatorluğunun zəiflədiyini görən vandalların donanması 483-cü ildə Romaya yaxınlaşdı. Roma papası başa düşürdü ki, vandallara müqavimət göstərilsə, onlar şəhərdə daşı daş üstə qoymazlar. Ona görə də Roma papası vandallara bildirdi ki, onlar döyüşsüz təslim olmağa hazırdırlar. Xahiş etdi ki, şəhəri dağıtmasınlar. Vandallar Romanı ələ keçirərək şəhəri qarət etməyə başladılar. Qarət iki həftə çəkdi. Amma vandallar, söz verdikləri kimi, binaları və abidələri dağıtmadılar, müqavimət göstərməyənləri öldürmədilər. 1000-dən artıq Roma sakinini girov götürərək özləri ilə apardılar. Sonradan çoxunu pul müqabilində geri qaytardılar. Bu qarət romalıların yaddaşında dərin iz buraxdı və Roma tarixində qara ləkə kimi qaldı.

Əslində, vandalların qəddarlığa, uçurub-dağıtmağa başqa xalqlardan daha çox həvəs göstərdikləri tarixi mənbələrdə öz əksini tapmır. Doğrudur, bu mənbələr vandalların soyğunçuluğundan bəhs edir. Bu isə həmin dövrlər üçün adi hal idi: qalib gələn tərəf ələ keçirdiyi qənimətləri yığıb özü ilə aparırdı. Romalılar bu məğlubiyyətin əvəzini başqa cür çıxdılar: vandalları vəhşi və mədəniyyətsiz xalq kimi qələmə verdilər. Bunun nəticəsində sonralar tarix elmində “vandalizm” termini yarandı.

Beləliklə, demək olar ki, “barbar” və “vandal” sözlərinin mənaları arasında müəyyən yaxınlıq olsa da, onları bütün situasiyalarda eyniləşdirmək düzgün olmazdı.