Oxu (qeyri-bədii mətn)

KÜLTİGİN ABİDƏSİ

II mətn Kültigin abidəsi 1889-cu ildə Monqolustanın qədim paytaxtı Qaraqorumun yaxınlığında, Orxon çayı sahilində tapılmışdır. Abidəni rus alimi Nikolay Yadrintsev aşkar etmişdir. O, 1890-cı ildə Rusiya Coğrafiya Cəmiyyətində bu tapıntı haqqında məruzə etdi. O dövrdə çıxmış elmi jurnallarda həmin məruzənin mətninə rast gəlmək olar. Kültigin abidəsinin hündürlüyü 3,75, eni 1,34, qalınlığı 0,41 metrdir. Abidənin dörd tərəfində yazılar var: üç tərəfində – qədim türk dilində, bir tərəfində – Çin dilində. Rus alimləri abidə üzərindəki yazıların surətini çıxararaq onları oxumağa çalışdılar. Lakin araşdırmalar heç bir nəticə vermədi. Nəhayət, 1893-cü ildə Danimarka alimi Vilhelm Tomsen bu yazıların sirrini aça bildi. O, Kültigin |

abidəsi üzərindəki türk mətni ilə Çin dilində yazılmış mətni müqayisə edərək “tenqri”, “türk”, “Kültigin” sözlərini oxudu.

Yazılardan məlum olur ki, Kültigin Göytürk xaqanı Bilgənin qardaşı olmuşdur. 731-ci ildə Kültigin döyüşlərin birində həlak olur. Kiçik qardaşının ölümündən bir il sonra Bilgə xaqan onun şərəfinə qəbirüstü abidə ucaltdırır.

Abidənin mətni Bilgə xaqanın dilindən yazılmışdır. O bu mətndə xaqanlığın möhkəmlənməsi yolunda qardaşının xidmətlərindən, hərbi yürüşlərindən, qələbələrindən fərəhlə danışır, onun vəfatından kədərləndiyini bildirir: “Kiçik qardaşım Kültigin həlak oldu, çox-çox üzüldüm. Kədərimdən görür gözüm görməz, bilir ağlım bilməz oldu... Bütün millətimin ağlamaqdan gözü kor olacaq deyə düşündüm”.

Göytürklərə hörmət əlaməti olaraq Kültiginin yas mərasiminə Çin imperatorunun elçisi də qatılmışdı. O, imperatorun başsağlığı məktubunu Bilgə xaqana çatdırmışdı. Abidənin üzərindəki Çin dilindəki yazı həmin məktubun mətnindən ibarətdir.

Kültigin abidəsi hazırda Monqolustanda Orxon-Yenisey muzeyində sərgilənir. Kitabədəki yazılar qədim türk dilində yazılmış ən qədim mətnlərdən biri sayılır. Məhz bu yazılar oxunduqdan sonra digər Orxon-Yenisey abidələrini də oxumaq mümkün oldu.

| Düşün və cavab ver

| e |  | Oxuduğunuz mətnlərdə Kültigin abidəsinin kəşfi tarixi ilə bağlı məlumatlar arasındakı uyğunsuzluğu müəyyən edin. Hansı mətndəki məlumat sizə daha inandırıcı göründü? Səbəbini izah edin.