21. İki sadə ədədin hasilinə yarımsadə ədəd deyilir. Həcmi 22 vahid kub olan kuboidin tillərinin
uzunluğu natural ədədlərlə ifadə olunur. Kuboidin oturacağının sahəsi yarımsadə ədədlə ifadə
olunarsa, onun tillərinin uzunluğu neçə vahiddir?
22. Fermada hər gün eyni miqdarda süd sağılır. Südü satışa göndərmək
üçün 1-ci gün yalnız 6 l-lik, 2-ci gün yalnız 8 l-lik, 3-cü gün isə
yalnız 9 l-lik qablara doldurdular. Hər gün satışa 100 l-dən çox süd
göndərilərsə, 3 gün ərzində satışa ən azı neçə qab süd göndərildi?
Məlumatları qorumaq və onları şifrləmək üçün sadə ədədlərdən geniş istifadə edilir. İlkin mətndəki
hərflər müəyyən hesablama alqoritmləri vasitəsilə başqa hərflərlə əvəz olunur. Şifrlənmiş mətni
oxumaq üçün bu mətn deşifrlənir. Bunun üçün şifrləmə qaydasının tərsindən istifadə olunur.
Məsələn, iki a və b sadə ədədləri seçilir. Bu ədədlərin hasili
“şifrləmə kodu” adlanır. Orijinal mətndəki hər bir hərfin
sıra nömrəsi müəyyən edilir. Bu nömrə ilə şifrləmə kodu
toplanır və orijinal hərf əlifbada alınan ədədə uyğun sıra
nömrəsi olan hərflə əvəz edilir. Alınan cəm 32-dən böyük
olduqda cəm 32-yə bölünür və qalıq tapılır. Orijinal hərf
alınan qalığa uyğun hərflə əvəz olunur.
NÜMUNƏ. Tutaq ki, seçilən sadə ədədlər 2 və 11
ədədləridir. Bu zaman şifrləmə kodu 22 olar və orijinal
mətndəki hərflər əlifbada 22 mövqe sonrakı hərflərlə
əvəzlənəcək. Məsələn, orijinal mətndə A hərfi P hərfi
ilə əvəz ediləcək: 1 + 22 = 23 (A hərfi 1-ci, P hərfi isə
23-cü hərfdir). S hərfi isə J hərfi ilə əvəz ediləcək:
25 + 22 = 47, 47 : 32 = 1 (q 15). Əlifbada 15-ci hərf J
hərfidir. Mətni deşifrləmək üçün isə hərflərin əlifbadakı
sıra nömrələrindən şifrləmə kodu qədər geri sayılır və
əlifbadakı uyğun hərflərlə əvəz olunur.
1. Hər hansı bir söz yazın.
2. https://www.browserling.com/tools/prime-numbers
saytından istifadə etməklə iki təsadüfi sadə ədəd seçin və onların hasilini tapın. Alınan hasili
şifrləmə kodu kimi təyin edin.
3. Şifrləmə kodundan istifadə etməklə sözü şifrləyin. Şifrlənmiş sözü dostunuza verib orijinal sözü
tapmağı xahiş edin.
4. Orijinal sözü təqdim etməklə dostunuzdan seçdiyiniz sadə ədədləri tapmağı xahiş edin.
5. İnternetdən informasiya təhlükəsizliyi və sadə ədədlərdən istifadə etməklə şifrləmə, həmçinin
kriptoqrafiya haqqında məlumat toplayın və uyğun təqdimat hazırlayın.
Bölmə 1 • Natural ədədlər və onlar üzərində əməllər