İlk vaxtlar təbiətin insanlara təsiri daha güclü olmuşdur. Lakin insanlar inkişaf etdikcə təbiətin onlara təsiri tədricən zəifləmişdir. İbtidai sakinlər təbii mağaralarda yaşamış, qidaları da mağara ayıları, nəhəng marallar və təbiətin hazır nemətləri olmuşdur. İbtidai insanlar əmək alətlərini çay daşından hazırlamışlar. Qayalar üzərində çəkilən müxtəlif rəsmlər qədim insanların həyat tərzi, məşğuliyyətləri, adət-ənənələri haqqında bizə məlumat verir. Hazırda planetimizin müxtəlif ərazilərində ayrı-ayrı xalqlar yaşayır. Onların dilləri, məşğuliyyətləri, ictimai-iqtisadi quruluşları və dinləri müxtəlifdir. Lakin ilk ibtidai sakinlərin formalaşması, əmək fəaliyyəti, hazırladıqları əmək alətləri, ovladıqları heyvanlar tamamilə bir-birinə yaxın və oxşar olmuşdur. Dünyada ən qədim insan qalıqlarına Şərqi Afrikada rast gəlinmişdir. Alimlər bu insanların 2-3 milyon il bundan əvvəl yaşadıqlarını müəyyən etmişdir. Əlverişli təbii-coğrafi şəraitə malik olan Azərbaycanın bir çox bölgələrində də qədim insanların yaşayış düşərgələri vardır: Xocavənddə Azıx, Kəlbəcərdə Zar, Naxçıvanda Qazma və Qazaxda Daşsalahlı mağaraları belə yaşayış məskənlərindəndir. Azərbaycan ərazisində ilk insan dəstələrinin meydana gəlməsi, təxminən, 2 milyon il bundan əvvələ təsadüf edir. | Nə üçün ilk əmək alətləri çay daşlarından hazırlanırdı? Azərbaycanın ən qədim insan məskənlərindən biri olmasını şərtləndirən amillər hansılardır? Azərbaycan ərazisində hansı qədim yaşayış düşərgələri aşkar olunmuşdur?

| Qazma mağarası | | Azıx mağarası | | Daşsalahlı mağarası

İbtidai cəmiyyət

İbtidai icma quruluşu bəşər cəmiyyətinin ilkin inkişaf mərhələsidir. Buna tarixəqədərki dövr* də deyilir. İbtidai cəmiyyət ilk insanın yaranması ilə başlayır. İbtidai icma quruluşu hər bir ölkənin təbii-coğrafi şəraitindən asılı olaraq, inkişaf etmiş və dağılmışdır. Əmək alətlərinin hazırlandığı materiala görə ibtidai cəmiyyət 3 dövrə bölünür. | * Tarixəqədərki dövr yazılı mənbələrin yaranmasına qədərki dövrdür.