| Erkən dövlətlər
| Erkən dövlətlər, Aratta, Kuti, Lullubi

| Aratta

* Erkən dövlət - dövlətin yaranmasının ilk mərhələsi. | E.ə. III minilliyin birinci yarısında Azərbaycanın cənubunda, Urmiya gölünün cənub-şərqində Aratta erkən dövləti* mövcud idi. Onun ərazisi Urmiya gölündən cənubdakı torpaqları əhatə edirdi. Şumer mixi yazılı mətnlərində Aratta “bəhrəli dağları olan varlı ölkə” adlanırdı.

| Arattanın İkiçayarasının Şumer şəhər-dövlətləri ilə iqtisadi, siyasi və mədəni əlaqələri olmuşdur. “En-Merkar və Aratta hökmdarı” dastanında bu barədə məlumat vardır. Dastana görə, Uruk ilə Aratta gah düşmənçilik, gah da dostluq edirdilər. En-Merkar Şumerin Uruk şəhər-dövlətinin hökmdarı olmuşdu. Həm En-Merkar, həm də Aratta hökmdarı bir-birlərini tabe etmək üçün tədbirlər görürdü. Aratta hökmdarı Şumerə tabe olmaq istəmədiyi üçün qasidə belə cavab verir: “Mən ali kahinəm, təmiz əl (yəni İnanna) tərəfindən təyin olunmuşam... xoşsifət İnanna, həqiqətən, məni Arattaya, saf ənənələr ölkəsinə gətirdi, məni sanki böyük darvaza kimi dağlarda onun önündə qoydu. Məgər Aratta Uruka tabe ola bilərmi? Aratta Uruka boyun əyməyəcəkdir!”

“En-Merkar və Aratta hökmdarı”
dastanından fraqment

Aratta adının şumercə yazılışı |
| Aratta hökmdarının Uruka verdiyi cavab nəyi sübut edir?
Qonşu tayfalar Uruk şəhərini mühasirə edən zaman En-Merkar hərbi yardım almaq üçün Aratta hökmdarına müraciət edir. Uruk şəhərində məbəd tikintisi zamanı şumerlərə inşaat materialları, qiymətli metal və daşlar lazım idi. En-Merkar bu materialların Arattadan gətirilməsini istəyirdi. O, Aratta hökmdarı ilə yazışmalar aparmış, qasidlər göndərmiş və hətta bu ölkəyə səfər etmişdir.