Ədəbi qəhrəmanla bağlı rəy essedə onun xarakteri, davranış və əməlləri, nitqi, xarici görünüşü, başqalarına münasibəti, yazıçının ona münasibəti nümunələr əsasında şərh edilir.

Sərbəst mövzuda rəy esse ətraflı müşahidənin aparılması, çoxlu sayda mənbələrin öyrənilməsi ilə səciyyələnir. Bu növ essedə obyektin (haqqında yazılanların) mahiyyəti ilə yanaşı, xarici görünüşü də əhatə olunur və dəyərləndirilməsinə xüsusi diqqət yetirilir.

Təsviri esselər daha çox sərbəst mövzuda (məsələn, “Payızda təbiət”, “Yurdumuza bahar gəlir”, “Ən çox sevdiyim bədii film”) yazılır. Belə yazıları icra etmək asan deyil. Mövzu ilə bağlı müşahidələriniz düşüncə və hisslərinizə təsir etməli, sizdə güclü təəssürat yaratmalıdır. Təəssüratınız o dərəcədə zəngin olmalıdır ki, onu ifadə etməkdə çətinlik çəkməyəsiniz. Bu, müşahidələrinizin, mənbələri öyrənməyinizin nəticəsindən asılıdır. Məsələn, “Payızda təbiət” mövzusunda esse yazmağa hazırlaşarkən, deyildiyi kimi, ilk növbədə müşahidə aparmalı və gördükləriniz barədə qeydlər etməlisiniz.

Çox yaxşı olar ki, müşahidə etdiklərinizi qruplaşdırasınız. Məsələn, payızın gəlişi ilə bağça və bağların aldığı vəziyyət, dağların, çəmənlərin dəyişən mənzərəsi, köçəri quşların həyəcanı, havada mülayimliklə sərtliyin tez-tez əvəzlənməsi və s. diqqətinizi çəkməli və qeyd şəklində ayrıca yazılmalıdır. Lakin yazıda bütün bunların ayrıca təsvir edilməsi yorucu olar; essedə əlvanlığın olması, təsvirlərin tez-tez əvəzlənməsi məqsədəuyğundur. Ən əsası isə yazınızda payız mənzərələrinin sizdə yaratdığı ovqatın, fikirlərin ifadə edilməsidir. Başqa sözlə, essedə təsvir olunanlardan çox, onların hiss və düşüncənizə necə təsir etməsi əksini tapmalıdır.

Yazı tamamlandıqdan sonra onun diqqətlə oxunması vacibdir. Bu, yol verilmiş nöqsanların aradan qaldırılmasına imkan yaradır. Sözlər, bir sıra hallarda bütöv cümlələr dəyişdirilir, yazıya əlavələr edilir, onda dəqiqləşdirmələr aparılır. Bütün bunlar yazınızın məzmunca zəngin olmasını təmin edir. Bu işlərin yerinə yetirilməsi özünüqiymətləndirmənin aparılmasını asanlaşdırır. Özünüqiymətləndirmə meyarlar əsasında reallaşdırılmalıdır. Belə meyarlara nümunə olaraq aşağıdakıları göstərmək olar.

Unutmayın!
Müzakirə zamanı
səsləndirilən
fikirləri diqqətlə
dinləyin.
Deyilənlərin
üzərində
düşünün, fərqli
fikirləri müqayisə
edib nəticə
çıxarmağa çalışın.
Göstərilən
nöqsanların
düzəldilməsi
yazınızın
keyfiyyətinə
müsbət təsir
edirsə, nəzərə
alın.

Özünüqiymətləndirmə meyarları | Bəli | Xeyr
Mövzu haqqında aydın təsəvvür yarada bilmişəm. |  |
Mövzu ilə bağlı hiss və düşüncələrimi əhatəli ifadə etmişəm. |  |
Uğurla seçdiyim söz və cümlələrin köməyi ilə oxucuda yazının məzmunu ilə bağlı aydın təəssüratın yaranmasına nail olmuşam. |  |
Sözlərin yersiz təkrarına yol verməmiş, cümlələrin qısa və aydın yazılmasına, fikrin tez başa düşülməsinə nail olmuşam. |  |
Fikirlərimin arasında əlaqənin olmasını nəzərə almışam. |  |
Sözlərin düzgün yazılışına və durğu işarələrindən yerində istifadəyə əməl etmişəm. |  |