######

ESSENİ NECƏ YAZMALI

Aşağı siniflərdə esse yazı ilə bağlı mənimsədiyiniz bacarıqları bu sinifdə inkişaf etdirəcəksiniz. Bunun üçün esse haqqında biliyinizi zənginləşdirməli və tapşırıqların üzərində müntəzəm işləməlisiniz. Unutmayın ki, esse bir çox xüsusiyyətlərinə görə inşadan fərqlənir. İnşa yazıda ciddi ölçülərin, tələblərin gözlənilməsi vacibdir. Bilirsiniz ki, inşanın quruluşu dəyişməzdir; həmişə giriş, əsas hissə və nəticənin olması mühüm şərtdir. Eləcə də inşada mövzu ilə bağlı başqalarının fikirlərindən, müxtəlif mənbələrdən geniş istifadə edilir. İnşanın məzmununda bir bitkinlik olur. Fikirlər bir-biri ilə əlaqələndirilərək ardıcıllıqla əks etdirilir. Bütün bunlar essedə vacib sayılmır. Essenin həm məzmununda, həm də quruluşunda sərbəstliyə geniş meydan verilir. Məsələn, essedə ardıcıllığı gözləmədən bir fikirdən digərinə keçilməsi nöqsan sayılmır. Bu yazıda bir “fikir dağınıqlığı” olur. Elə buna görə də essedə əsas fikir inşadan fərqli olaraq başlanğıcda, lap elə ilk cümlələrdə ifadə oluna bilər. Nəticənin yazılmasında da sərbəstlik özünü göstərir. Bir çox hallarda nəticə yazının əvvəlində əks etdirilir. Yaxud nəticənin çıxarılması bəzən oxucunun öhdəsinə buraxılır: nəticə sual cümləsi şəklində ifadə edilməklə yazı tamamlanır. Təsadüfi deyildir ki, essenin bir mühüm cəhəti oxucunu təəccübləndirməkdir. Əsas ideyaya birbaşa dəxli olmayan gözlənilməz fikirlərin ifadə edilməsi, başlıca fikirdən tez-tez yayınma essedə ardıcıl rast gəlinən məsələlərdəndir. Bunlar həmin yazını oxunaqlı və maraqlı edən cəhətlərdəndir.

İnşada ciddi gözlənilən giriş, əsas hissə və nəticə essedə şərti anlamda qəbul edilir. Qeyd olunduğu kimi, esse müəllifi, məsələn, yazısında gəldiyi nəticəni elə başlanğıcda – ilk cümlələrdə əks etdirə bilər.

Esse rəy, təsvir və s. xarakterli olur. Rəy esse hər hansı bir mövzu ilə bağlı şəxsi mövqeyi, hiss və düşüncəni ifadə edən yazı nümunəsidir. Bu yazı mövzu ilə bağlı müəllifin mövqeyinin ifadəsidir. O həm ədəbi mövzuda, yəni bədii əsərlə bağlı, həm də sərbəst mövzuda yazılır. Bədii əsərlə bağlı rəy xarakterli esseyə hazırlıq mərhələsində mənbələrin öyrənilməsi, məlumat və materialın toplanması həyata keçirilir. Toplanmış məlumat və materiallar şəxsi hiss və düşüncənin yaranmasına xidmət edir. Ədəbi mövzuda esse bütövlükdə əsərlə bağlı (məsələn, “Tənha nar ağacı” hekayəsi haqqında düşüncələrim”), yaxud müəyyən bir qəhrəmanla (“Murad obrazı barədə nə düşünürəm”) əlaqədar yazıla bilər.

Bədii əsərlə bağlı rəy essedə onun komponentlərinin (cəhətlərinin) əhatə edilməsinə səy göstərilir. Yəni məzmunun təhlili (mövzu, ideya, süjet, obrazlar), formanın təhlili (kompozisiya elementləri), əsərin bütövlükdə dəyərləndirilməsi (bədii-estetik, əxlaqi-mənəvi xüsusiyyətlər) sinfin səviyyəsinə uyğun olaraq həyata keçirilir. Bütün bunlarla yanaşı, essedə yazıçının mövqeyinə esse müəllifinin dəlillərə əsaslanan rəyi öz əksini tapır.

ESSENİ
NECƏ
YAZMALI