BÖLMƏ 5 | İqlim |

Yerdə istiliyin paylanması |  | Coğrafi enlik iqlimi formalaşdıran ən mühüm amildir. Yer kürəsinin formasından asılı olaraq Günəş enerjisi ekvatordan qütblərə doğru enliklər üzrə qeyri-bərabər paylanır. Ekvator və ona yaxın ərazilər daha çox istilik aldığına görə temperatur yüksək olur. Qütblərə doğru getdikcə Günəş istiliyi azalır və nəticədə havanın temperaturu aşağı düşür. Günəş istiliyinin Yer səthində qeyri-bərabər paylanması iqlim qurşaqlarını yaradır.

İqlimə təsir edən ikinci əsas amil hava kütlələridir. Troposferdə ümumi xassələrə (temperatur, rütubət, təzyiq) malik hava axınlarına hava kütlələri deyilir. Hava kütlələri quru və su səthi üzərində formalaşdığı üçün dəniz və kontinental hava kütlələrinə ayrılır. Dəniz havası rütubətli, kontinental hava isə quru olur.
Ekvatorial h.k.
Tropik h.k.
Mülayim h.k.
Arktik/Antarktik h.k.
Okean cərəyanları |  | Hava kütlələri İqlimə təsir edən amillərdən biri də ərazinin relyefidir. Hündürlük artdıqca havanın temperaturu və yağıntıların miqdarı dəyişir. Bundan başqa, hündür dağ silsilələri hava kütlələrinin qarşısını kəsir, düzənliklər isə onların geniş ərazilərə yayılmasına imkan verir. Su və quru ərazilərinin istilik tutumunun müxtəlif olması da iqlimə təsir edir. Su gec qızır və gec soyuyur, quru isə tez qızır və tez soyuyur. İqlimi yaradan digər amil okean cərəyanlarıdır. Hava kütlələri su kütlələrinin üfüqi yerdəyişməsinə səbəb olur. Bu zaman isti və soyuq su axınları olan okean cərəyanları yaranır. Bu axınlar sahilboyu ərazilərin iqliminin formalaşmasına təsir edir.

3 | C və D şəkillərinə əsasən suallara cavab verin. a) Hansı enliklər daha çox Günəş enerjisi alır? b) Hava kütlələrinin formalaşmasında Günəş enerjisinin əhəmiyyəti nədir? c) D şəklinə əsasən hava kütlələri qitələr üzrə necə paylanmışdır?
4 | E şəklinə əsasən sualları cavablandırın. a) Şəkli təsvir edin. b) Nə üçün okean cərəyanları müxtəlif temperaturda olur? c) İsti və soyuq okean cərəyanları sahilboyu ərazilərdə iqlimin yaranmasına necə təsir göstərir?