İnsan sağlamlığı və ətraf mühit | 8

Torpağa heyvanların maddələr mübadiləsinin son məhsulları da daxil olur və onlar mikroorqanizmlər tərəfindən oksidləşir. Bitki kökləri vasitəsilə torpaqdan nitratlar və ammonium mənimsənilir. Bitki orqanizmində nitratların ammoniuma qədər reduksiyası baş verir və o da, öz növbəsində, aminturşulara, zülallara daxil olur.
Onlar heyvanlar üçün qida mənbəyi rolunu oynayır. Heyvanlar bu maddələrin bir hissəsini öz zülallarının sintezi üçün istifadə edirlər, digər hissə isə oksidləşərək ammonyak, sidik cövhəri, sidik turşusu (heyvan qrupundan asılı olaraq) əmələ gətirir və xarici mühitə ifraz olunur. Torpaqda olan ammonyakın bir hissəsi müəyyən bakteriyalar qrupu tərəfindən N₂ (azot qazı) qədər oksidləşdirilir.
Nitrat turşusu duzlarının molekulyar azota qədər parçalanması xüsusi denitrifikasiya bakteriyalarının fəaliyyəti nəticəsində baş verir. Bunun əksi olan nitrifikasiya prosesi zamanı isə ammonium duzları azot turşusunun duzlarına çevrilir.
Bu proses iki mərhələdə baş verir: I mərhələ ammonyakın nitritə çevrilməsi, II mərhələ isə nitritlərin nitrata cevrilməsidir. Bu proses nitrifikasiya bakteriyaları tərəfindən aparılır.
Azot dövriyyəsi, demək olar ki, bütövlüklə canlı orqanizmlər vasitəsilə baş verir. İldırım çaxması zamanı az miqdarda azotlu birləşmələrin yaranması dövriyyədə böyük rol oynamır.
Kənd təsərrüfatı fəaliyyəti nəticəsində istixana effekti yaradan qazlar sırasında azot oksidləri də var. Azotlu birləşmələrin atmosferdə, torpaqda, okeanların sahil sularında, açıq su hövzələrində toplanması ekoloji problemlərdəndir.

Bu yığılma bir neçə səbəbdən baş verir. İlk növbədə, istilik-elektrik stansiyalarında enerji istehsalı zamanı karbohidrogen yanacağının yanması nəticəsində böyük miqdarda azot oksidləri atmosferə atılır. Bununla yanaşı, kənd təsərrüfatında bitkilərin yetişdirilməsi azot gübrələrinin ilbəil daha çox istifadəsini tələb edir ki, bu da azotun mühitdə yığılmasına səbəb olur. Azot birləşmələrinin toplanması həmçinin şəhərdə dumanın (smogun) yaranmasına, yağıntıların turşuluğunun artmasına, okeanlarda "ölü zona”ların əmələ gəlməsinə və ozon qatının nazilməsinə gətirib çıxarır. Antropogen təsirlər həmçinin ekosistemlər üçün də ciddi nəticələr doğurur. Buna görə də insan fəaliyyətinin karbon və azot dövriyyəsinə təsirini anlamaq və bu təsiri azaltmaq üçün tədbirlər görmək ətraf mühitin mühafizəsi sahəsində əsas rol oynayır. |
Bilir- siniz- mi? | Əgər torpaqda nitratların və nitritlərin miqdarı çoxdursa, o zaman
orada yetişdirilən qida bitkilərində də bunların miqdarı çox olacaq. Təəssüf ki, çox vaxt onların miqdarı Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının təyin etdiyi normadan (45 mq/l) dəfələrlə artıq olur. Bəzi insanlarda və heyvanlarda, qida və yem məhsullarında, suda nitratların çox olması xəstəliklərə gətirib çıxarır.