İnsan sağlamlığı və ətraf mühit | 8

Karbon dövriyyəsi fotosintez prosesi ilə başlayır və nəticədə karbon qazının tərkibindəki karbon bitkilərdə qlükozanın yaranmasında iştirak edir. Bu zaman canlı orqanizmlərin bütün üzvi maddələri meydana gəlir. Bitkilər heyvanlar tərəfindən yeyilərkən karbon konsumentlərin bədəninə keçir.
Canlıların tənəffüsü zamanı karbon qazı ayrılır və karbon dövriyyəsi qapanır. Məhv olmuş heyvan və bitki qalıqları, onların ifrazat məhsulları üzvi maddələri karbon qazına qədər parçalayan redusentlərin qidasını təşkil edir.
Bundan əlavə, bəzi canlı orqanizmlər karbonun bir hissəsini skelet və qoruyucu strukturlar (məsələn, çanaq) şəklində toplayırlar.
Qalıqların tərkibindəki kalsium karbonatdan təbaşir, mərmər, əhəngdaşı kimi çöküntü süxurları əmələ gəlir. Belə formada karbon yüz milyon illər boyunca qala bilər. Yerin üzünə çıxdıqda bu süxurlar eroziyaya uğrayır və karbonun bir qismi dövriyyəyə qayıdır. Karbon qazı həmçinin Yerin dərinliyində neft-qaz yataqlarından əldə edilən yanacağın yandırılması, vulkan püskürmələri və meşə yanğınları zamanı da atmosferə xaric edilir.
İnsanın təsərrüfat fəaliyyəti, xüsusilə sənaye prosesləri, enerji hasilatı və kənd təsərrüfatı karbon dövriyyəsinə ciddi təsir edir, atmosferdə karbon balansının dəyişməsinə səbəb olur. Kömürün və digər yanacaqların yandırılması, bir sıra sənaye prosesləri, meşələrin qırılması da atmosferdə karbon qazı toplanmasının miqdarını çoxaldır.
Təbii balansın pozulması qlobal istiləşməyə və iqlimin dəyişilməsinə gətirib çıxarır. Havaya daxil olan karbon aerozolları insanlar və heyvanların tənəffüs orqanlarına keçir. Əgər bu proses mütəmadi baş verərsə, bronxit xəstəliyinin müxtəlif formalarına səbəb ola bilər.
Azot dövriyyəsi
Digər vacib element azotdur. Azot ən çox atmosferdə olur və onun həcmcə 78%-ni təşkil edir. Molekulyar formada olan azot (N2) əksər canlılar tərəfindən istifadə oluna bilmir. Yalnız bəzi prokariotlar (yumrucuq bakteriyaları, torpaq bakteriyaları) molekulyar azotu ammonium ionlarına çevirir. Daha sonra o, aminturşuların və zülalların tərkibinə daxil olur. Bu orqanizmlərin məhvindən sonra isə üzvi maddələrin azotu yenidən ammonyaka çevrilir.