Qüvvə
1
Çarxın ağırlıq mərkəzinin müəyyən edilməsi
Ləvazimat: oyuncaq çarx, karandaş, vərəq.
İşin gedişi:
1. Vərəq üzərində çarxın sxemini çəkin.
2. Çarxı şaquli vəziyyətdə tutun. Karandaşın iti ucunu çarxın kənarındakı halqaya daxil etdikdən sonra onun fırlanaraq tarazlıq vəziyyətinə gəlməsini müşahidə edin.
3. Sxem üzərində halqanın və çarxın mərkəzindən keçən düz xətt çəkin.
4. İkinci və üçüncü addımı çarxın digər iki halqası üçün də təkrarlayın.
5. Çəkdiyiniz xətlərin kəsişmə nöqtəsini işarələyin.
6. Çarxı barmağınızın üzərində üfüqi vəziyyətdə tarazlaşdırın.
Müzakirə edin:

1. Çarx karandaş ətrafında niyə fırlandı?
2. Çarxı üfüqi vəziyyətdə barmağınızın üzərinə qoyduqda o niyə fırlanmadı?
3. Sxem üzərində çəkilən xətlərin kəsişmə nöqtəsi çarxın hansı nöqtəsidir?

Gündəlik həyatda qarşılaşdığımız istər canlı, istərsə də cansız cisimlərin kütləsi onların həcmləri boyunca bərabər paylanmır. Adətən, cismin bir hissəsinin kütləsi digər hissəsinin kütləsindən daha böyük olur. Bu halda ağırlıq mərkəzi cismin kütləsinin daha çox cəmləşdiyi hissədə yerləşir. Cisimlər ağırlıq mərkəzindən asıldıqda və ya dayaq üzərinə qoyulduqda ağırlıq qüvvəsinin həmin nöqtəyə görə qüvvə momenti sıfıra bərabər olur və cisimlər tarazlıqda qalır (şəkil 5).
Su qabının, avtobusun, çəlləklərin, ümumiyyətlə, hər hansı cismin qüvvənin təsirinə məruz qaldıqda aşmaması, yəni dayanıqlı olması vacibdir. Məsələn, gəmilər dalğaların təsiri ilə daima sağa-sola yelləndikləri üçün gəmidə istifadə olunan su qabları xüsusi dizayn edilir. Belə qabların ağırlıq mərkəzinin oturacağa yaxın, oturacağın sahəsinin isə böyük olması qabın asanlıqla aşmasına mane olur (şəkil 6, a). Ağırlıq mərkəzi yuxarıda, oturacağın sahəsi isə kiçik olarsa, belə cisim silkələndikdə asanlıqla aşa bilər (şəkil 6, b).
Şəkil 5. Dayaq nöqtəsi
ağırlıq mərkəzinin
altında olduqda
cisim tarazlıqda qalır.
a)
b)
Şəkil 6. Dayanıqlı su qabı və
dayanıqsız güldan