I hissə
1.10 Ağırlıq mərkəzi və tarazlıq
Xətkeşi barmağımızla yalnız müəyyən bir
nöqtədən tutduqda tarazlıqda qalır. Onu
hər hansı bir tərəfə sürüşdürdükdə tarazlıq
pozulur. Xətkeş əvvəlcə fırlanır, sonra yerə
düşür.

- Sizcə, barmağımızdan dayaq kimi istifadə edərək xətkeşi necə tarazlaşdırmaq olar?
- Tarazlıqda olan xətkeşi az da olsa sürüşdürdükdə tarazlığının pozulmasının səbəbi nə ola bilər?

Açar
sözlər
ağırlıq mərkəzi, tarazlıq,
tarazlıq şərtləri
Şəkil 1.
Şəkil 2.
Xətkeşə təsir edən ağırlıq qüvvəsi aşağıya doğru yönəlir. O, tam ortadan dayağın üzərinə qoyulduqda ağırlıq qüvvəsinin bu nöqtəyə görə qüvvə momenti sıfıra bərabər olduğu üçün xətkeş fırlanmır və tarazlıqda qalır. Xətkeşi azca sürüşdürdükdə isə ağırlıq qüvvəsinin dayağa görə qüvvə momenti sıfırdan fərqli olur. Nəticədə xətkeşin tarazlığı pozulur və o fırlanır (şəkil 1).
Ağırlıq qüvvəsi hər hansı bir cismin bütün hissələrinə təsir edir. Ancaq hər bir cisim üçün elə bir nöqtə tapmaq olar ki, onun ayrıayrı hissələrinə təsir edən ağırlıq qüvvələrinin əvəzləyicisi həmin nöqtəyə tətbiq olunsun.
Cismin ayrı-ayrı hissələrinə təsir edən ağırlıq qüvvələrinin əvəzləyicisinin təsir etdiyi nöqtə ağırlıq mərkəzi adlanır (şəkil 2).
Kürə, silindr və düzbucaqlı düz prizma kimi həndəsi formalı cisimlərin ağırlıq mərkəzi onların tam ortasında olur (şəkil 3).
Şəkil 3. Kürə, silindr və düzbucaqlı düz prizmanın ağırlıq mərkəzləri.
Əgər cismin kütləsi onun bir tərəfinə daha çox cəmləşirsə, belə cisimlərin ağırlıq mərkəzi o hissəyə, yəni kütlənin daha çox cəmləşdiyi hissəyə yaxın yerləşir (şəkil 4).
Şəkil 4. Konus, piramida və yarımkürənin ağırlıq mərkəzləri.