I hissə

#### Ətalət ilə kütlə arasındakı əlaqənin müəyyənləşdirilməsi

#### Ləvazimat :

bir ədəd 1 qəpik, bir ədəd 50 qəpik, A4 vərəqi.
İşin gedişi:
1. 1 qəpiyi A4 vərəqinin üzərinə qoyun.
2. Vərəqin kənarından tutaraq onu
sürətlə çəkin.
3. 1-ci və 2-ci addımı 50 qəpik ilə təkrarlayın.
4. 1 qəpiyi və 50 qəpiyi şəkildəki kimi A4
vərəqinin üzərinə qoyun və bir neçə dəfə
sürəti tədricən artırmaqla vərəqi çəkin.

#### Müzakirə edin:

#### 1. Vərəqi çəkdikdə qəpiklərin
vərəqlə birlikdə hərəkət
etməməsinin səbəbi nədir?
2. Vərəqin sürətini tədricən
artırdıqda nəyə görə 50 qəpik
1 qəpikdən daha az sürüşür?
Bu hadisədən hansı nəticəyə
gəlmək olar?

Fəaliyyət zamanı kütləsi böyük olan cismin daha böyük ətalətə malik olduğu müşahidə edildi. Kütləsi böyük olan cismin vəziyyətini dəyişmək üçün daha böyük qüvvə tələb olunur.
Sual
Antilopu ovlamaq istəyən şir onun arxasınca qaçır və ona çatmağa az qaldıqda antilop sıçrayaraq istiqamətini dəyişir. "Ətalət" anlayışından istifadə etməklə antilopun şikar olmaqdan necə xilas olduğunu izah edin.
İzah. Şirin kütləsi antilopun kütləsindən böyükdür. Antilop sıçrayaraq istiqamətini dəyişdikdə daha böyük ətaləti olan şir istiqamətini onunla eyni müddətdə dəyişə bilmir. Antilopun qaçdığı istiqamətə yönəlmək üçün şirə daha çox zaman lazım olur. Bu isə antilopa şirdən uzaqlaşmaq üçün vaxt qazandırır.
Nyutonun birinci qanunu
Cisim hərəkət edirsə, onu dayandırmaq üçün, sükunətdə olduqda isə hərəkət etdirmək üçün qüvvə tətbiq olunmalıdır. “Qüvvə” mövzusundan məlumdur ki, cismin hərəkət istiqamətini dəyişmək üçün də ona qüvvə təsir etməlidir. Deməli, cismə qüvvə tətbiq olunmasa, o, əvvəlki vəziyyətində qalacaq.
Bəzi hallarda cismə bir neçə qüvvə təsir edir, ancaq bu qüvvələrin əvəzləyicisi sıfıra bərabər olur. Bu halda da cismin sükunət halı və ya düzxətli bərabərsürətli hərəkəti dəyişmir.
Bilir-
siniz-
mi?
Ətalət latınca “inertia”
sözündən götürülüb və
fəaliyyətsizlik deməkdir.
Cismə qüvvə təsir etmədikdə və ya təsir edən qüvvələrin əvəzləyicisi sıfıra bərabər olduqda cisim sükunətdə qalır, yaxud düzxətli bərabərsürətli hərəkət edir.