I hissə
3.3 Arximed qüvvəsi
Ölü dənizin suyunun tərkibində yüksək miqdarda həll olmuş duz var. Burada turistlər suyun səthində hərəkət etmədən uzanırlar və suya batmırlar.

- Sizcə, həll olmuş duzun miqdarı artdıqca suyun
  sıxlığı necə dəyişir?
- Hansı qüvvə turistə təsir edən ağırlıq qüvvəsini
  tarazlaşdırdığı üçün o, suda batmır?

Açar
sözlər
arximed qüvvəsi
Şəkil 1. Topa su tərəfindən itələmə
qüvvəsi təsir edir.
Təbiət dərslərindən məlumdur ki, suya batırılmış topa yuxarıya yönəlmiş itələmə qüvvəsi təsir edir (şəkil 1). Topun suda olan hissəsinin həcmi artdıqca bu qüvvənin qiyməti də artır. Təkcə suya deyil, istənilən mayeyə batırılmış cismə maye tərəfindən itələmə qüvvəsi təsir edir.
Mayeyə qismən və ya tam batırılmış cismə maye tərəfindən yuxarı yönəlmiş itələmə qüvvəsi təsir edir.
Mayenin itələmə qüvvəsi arximed qüvvəsi də adlanır və qiyməti aşağıdakı düsturla hesablanır:

FA = ρm gVb.

Burada ρm mayenin sıxlığı, Vb cismin suya batan hissəsinin həcmi, g isə sərbəstdüşmə təcilidir.

Məsələ həlli
Sıxlığı 0,9
q

san3

olan aysberqin həcminin neçə faizi su səthinin altında qalar? Okean suyunun sıxlığını 1,03
q

san3

qəbul edin.

Həlli. Aysberqə qiymətləri bərabər olan ağırlıq qüvvəsi və arximed qüvvəsi təsir edir. Fa = FA bərabərliyindən:

Fa = mg = ρaVag, FA = ρmVbg

alarıq.
Burada ρa aysberqin, ρm okean suyunun sıxlığı, Va aysberqin ümumi həcmi, Vb isə su səthinin altında qalan hissəsinin həcmidir.

ρaVag = ρmVbg

bərabərliyindən

Vb

Va

=

pa

pm

=

0,9

1,03

≈ 0,87
alınır.
Aysberqin su səthinin altında qalan həcmi onun ümumi həcminin təqribən 87%-ni təşkil edir.