Qüvvə
1
1.5 Ağırlıq qüvvəsi və çəki
Astronavtın skafandr ilə birlikdə ümumi kütləsi 110 kiloqramdır. Yerdə və Ayda kütləsi bərabər olsa da, Ayda ona təsir edən ağırlıq qüvvəsi Yerdəkindən altı dəfə azdır.
Kütlə = 110 kq
Ağırlıq qüvvəsi = 1100 N
Kütlə = 110 kq
Ağırlıq qüvvəsi = 176 N

- Astronavta Yerdə və Ayda təsir edən ağırlıq qüvvələri niyə fərqlidir?
- Astronavt Ayda, yoxsa Yerdə daha rahat addımlayar?

Müəyyən yüksəklikdən üfüqi istiqamətdə atılan top mərmisi əyri xətt üzrə hərəkət edərək yerə düşür. Bu zaman onun sürəti də artır, çünki mərmiyə Yer tərəfindən cazibə qüvvəsi təsir edir. Yerin cazibə qüvvəsi mövcud olmasaydı, Nyutonun birinci qanununa görə mərmi düz xətt üzrə hərəkət edərdi (şəkil 1). Cazibə qüvvəsi Yerdəki bütün cisimlərə təsir edir. Bu qüvvənin istiqaməti Yerin mərkəzinə doğrudur (şəkil 2). Cisim yalnız cazibə qüvvəsinin təsiri ilə Yerə doğru hərəkət edirsə, belə hərəkətə sərbəstdüşmə deyilir. Təcrübələrdən müəyyən olunmuşdur ki, Yerin səthinin yaxınlığında bütün cisimlər bərabər təcillə düşür. Sərbəst düşən cismin təcili sərbəstdüşmə təcili
Açar
sözlər
ağırlıq qüvvəsi,
sərbəstdüşmə təcili,
çəki
Şəkil 1.
adlanır, g = 9,8
m

san2

-dir*.
*Hesablamanı asanlaşdırmaq
üçün bəzən g = 10
m

san2

götürülür.
Bütün cisimlər bir-birini qarşılıqlı cəzb edir. Məsələn, Yer almanı cəzb etdiyi kimi, alma da Yeri cəzb edir (şəkil 3). Cisimlər arasındakı cazibə qüvvəsi onların kütlələrindən və aralarındakı məsafədən asılıdır:

- Cisimlərin kütlələri artdıqda onların arasındakı cazibə qüvvəsi artır.
- Cisimlər arasında məsafə artdıqda onların arasında cazibə qüvvəsi azalır.

Təkcə Yer ilə cisimlər arasında deyil, bütün cisimlər arasında qarşılıqlı cazibə qüvvəsi var. Kütlələri kiçik olan cisimlər arasında cazibə qüvvəsi də çox kiçik olduğuna görə onu nəzərə almamaq olar. Məsələn, aralarında 10 sm məsafə olan fizika və riyaziyyat kitabları arasındakı cazibə qüvvəsi bir nyutonun on milyardda birindən də kiçikdir. Ona görə də məsələ həlli zamanı kiçik cisimlər arasındakı cazibə qüvvəsi nəzərə alınmır.
Şəkil 2.
Şəkil 3.