Qüvvə
1
1.3 Nyutonun birinci qanunu

- Nəqliyyat vasitələrində oturacaqlar sərnişinləri hansı
  təhlükədən qoruyur?
- Sürət qatarı yerindən tərpəndikdə sərnişinlər hansı
  tərəfə meyil edirlər?
- Qatar anidən sürətini azaltsa, çanta hansı tərəfə aşar?

Ətalət
Avtomobilin yük yerindəki qutu yük yerinə bağlanmazsa, avtomobil hərəkətə başladıqda yerə düşər. Ayağı maneəyə ilişən piyada irəliyə tərəf yıxılır. Avtobus sola döndükdə sərnişinlər sağa, sağa döndükdə isə sola əyilirlər (şəkil 1).
Hər üç hadisənin oxşar cəhəti var. Bu halların hər birində cisimlər əvvəlki vəziyyətdə qalmağa çalışır. Avtomobil hərəkət edir, yük əvvəlki yerində qalır və artıq dəstəksiz olduğu üçün yerə düşür. Piyada əvvəlki istiqamətdə hərəkətini davam etdirərək irəliyə yıxılır. Avtobus sola döndükdə sərnişinlər əvvəlki istiqamətdə hərəkət etməyə çalışır və sağa əyilirlər.
Cismə başqa cisimlər təsir etmədikdə cisim sükunətdə qalır, yaxud düzxətli bərabərsürətli hərəkət edir. Bu hadisə ətalət adlanır.
Yuxarıdakı misalların hər birində cisimlərin ətaləti müşahidə olunur:
a) sükunətdə olan yükü hərəkətə gətirmək istədikdə;
b) düzxətli bərabərsürətli hərəkət edən piyada sürətini dəyişdikdə;
c) düzxətli bərabərsürətli hərəkət edən avtobus hərəkət istiqamətini dəyişdikdə.
Oxşar halları bütün cisimlərdə müşahidə etmək olar, çünki bütün cisimlər ətalətə malikdir.
Ətalət nəqliyyat vasitələrində təhlükəsizliyi təmin etmək üçün nəzərə alınır. Məsələn, avtomobil başqa avtomobil ilə toqquşduqda və ya sürətini anidən azaltdıqda sürücünün irəliyə hərəkəti dərhal dayanmır. O, ətalətə görə hərəkətə davam edir və əgər təhlükəsizlik kəməri taxmayıbsa, maşının qabaq şüşəsi ilə toqquşub zədə alır (şəkil 2). Cisimlərin ətaləti olduğuna görə onların hərəkətində dəyişiklik baş verməsi üçün həmişə müəyyən zaman müddəti tələb olunur.
Açar
sözlər
ətalət, Nyutonun birinci
qanunu
Şəkil 1.
Şəkil 2.