Qüvvə
1
Fəaliyyətdən məlum oldu ki, yayın uzanması neçə dəfə artırsa, yayda yaranan elastiklik qüvvəsi də bir o dəfə artır. Bu asılılıq Huk qanunu ilə ifadə olunur:

Fel = -kΔx.

Burada F – yayda yaranan elastiklik qüvvəsinin qiyməti, Δx isə yayın uzanması və ya sıxılması, yəni deformasiya vəziyyətindəki uzunluğu ilə əvvəlki uzunluğu arasındakı fərqdir. Mənfi işarəsi elastiklik qüvvəsinin yayı deformasiya etdirən qüvvənin əksinə yönəldiyini bildirir. k yayın sərtlik əmsalıdır, onun vahidi BS-də 1
N
m
-dur:
[k] =
[F] [x]
= 1
N m
.
Sərtlik əmsalı yayın ölçülərindən və hazırlandığı maddənin növündən asılıdır.
Bilir-
siniz-
mi?
Huk qanununu İsaak
Nyutonun müasiri
olan ingilis alimi
Robert Huk (1655-
1703) kəşf etmişdir.
Məsələ həlli
Yaydan asılmış yük
sükunətdədir. Ona təsir
edən ağırlıq qüvvəsi
20 N, yayın uzanması
isə 0,01 m-dir. Qüvvə
diaqramı qurun və
yayın sərtlik əmsalını
hesablayın.
Həlli
Yükə aşağı yönəlmiş ağırlıq qüvvəsi (mg) və yuxarı yönəlmiş yayın elastiklik qüvvəsi (kΔx) təsir edir. Ağırlıq qüvvəsi yayın elastiklik qüvvəsinə bərabər olduğuna görə yük sükunətdədir:
mg = kΔx.
mg = 20 N, Δx = 0,01 m olduğundan 20 N = k · 0,01 m yaza bilərik.
Buradan isə k =
20 N
0,01m
= 2000
N
m
alınır.
•DÜŞÜN
•MÜZAKİRƏ ET
•PAYLAŞ
Döşəməyə düşən plastilin kürəcik nə üçün yuxarı sıçramır?
Öyrəndiklərinizi tətbiq edin
1. İki eyni elastik
yaydan biri sıxılır,
digəri isə dartılır.
Sıxılma və uzanma
bərabər olarsa,
yaylarda yaranan
elastiklik qüvvələrinin
istiqamətini və
qiymətini müqayisə
edin.
2. Şaquli vəziyyətdə olan elastik yayın üzərinə 2 kq yük qoyulub. Yayın sıxılması 10 sm olarsa, onun sərtlik əmsalını hesablayın.
3. Elastik yaya 5 N qüvvə tətbiq olunduqda 20 mm uzanır. Yayın sərtlik əmsalını və yayı 7 mm uzatmaq üçün lazım olan qüvvəni hesablayın.
4. Şəkildə 3 N qüvvənin təsiri ilə deformasiya olunmuş yay təsvir olunub. Ona 5 N qüvvə təsir edərsə, uzanması nəyə bərabər olar?