İstilik hadisələrində enerjinin saxlanması qanunu
6
İstilik-elektrik stansiyalarının (İES) gücünün zəif, avtomobillərin sayının isə çox olmadığı dövrlərdə istilik mühərriklərinin mənfi təsirləri bəşəriyyəti çox da narahat etmirdi. Problem XX əsrin ikinci yarısından aktuallaşdı. Belə ki, İES-lərin sobalarında yandırılan daş kömür, qaz və mazutun yanma məhsullarının atmosferə külli miqdarda zərərli maddələr tullaması nəticəsində adi yağışlar əvəzinə turşu yağışlar yağmağa başladı. Çoxmilyonlu şəhərlərdə tıxaclarda qalan avtomobillərin tüstüsündən insanlar arasında ağciyər xəstələrinin sayı kəskin artmağa başladı (şəkil 6.14).

Hazırda bəşəriyyət üçün daha böyük problem yaranmışdır. Belə ki, mütəxəssislərin hesablamalarına görə, son 200 ildə istilik mühərriklərinin getdikcə intensiv işlədilməsi nəticəsində atmosferə trilyon (1012) ton karbon qazı (CO2 ) atılmışdır. Nəticədə Yer atmosferində normadan 39% çox karbon qazı toplanaraq planetimizin ətrafında istixana effekti əmələ gətirən əsas qaza çevrilmişdir.

İstixana effekti Günəşdən gələn istiliyin Yerdən əks edib tamamilə kosmosa çıxmasının qarşısını alan istixana qazları səbəbindən planetin səthinin temperaturunun artması prosesidir.
Şəkil 6.14.
İstilik mühərrikləri
atmosferdə zəhərli
qazların miqdarını
kəskin artırır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) ekspertləri istixana effekti yaradan beş əsas çirkləndirici müəyyən etmişlər. Bunlar karbon qazı (CO2), azot dioksid (NO2), metan (CH4), ozon (O3) və dispers hissəciklərdir. Əslində, bu qazlar planetimizin atmosferində təbii istixana “örtüyü” olub onun səthində yüksək temperaturun saxlanmasına kömək edir. Belə ki, istixana qazları Yer kürəsində həyat üçün uyğun olan temperaturun saxlanmasında mühüm rol oynayır. Təbii istixana effekti olmasaydı, planetimizdə orta temperatur indiki 15°C əvəzinə, -20°C şaxtalı hava olardı (şəkil 6.15).
Atmosferdə karbon qazının və digər zərərli qazların miqdarının sürətlə çoxalması istixana örtüyünün qalınlığının artmasına səbəb oldu. Bununla da istixana örtüyünün atmosferdə yaratdığı “güzgü” effekti Yer səthinin istilik şüalanmasını yenidən yerə qaytarması prosesini sürətləndirdi və beləliklə, planetimizin qlobal istiləşməsi baş verdi.
Şəkil 6.15.
Təbii və insanın
təsiri ilə atmosferdə
yaranan istixana effekti
2024-cü ilin noyabrında Bakıda keçirilən “COP29" (Conference of the Parties – Tərəflərin Konfransı) Ümumdünya Konfransında qəbul edilən proqramda deyildiyi kimi, əgər dünya liderləri hərəkətə keçərək Yer atmosferinin çirklənməsinin qarşısını almazlarsa, əsrin sonuna qədər planetimiz təxminən 3°C istiləşəcək. Bu isə Yer kürəsində bir çox fəsadlara yol aça bilər.
Meşə yanğınları, torpaq sürüşmələri, quraqlıqlar, əbədi buzlaqların və aysberqlərin əriməsi nəticəsində okean sularının səviyyəsinin bir neçə metr qalxması, daşqınlar, fırtınalar, musson yağıntılar, insanlar