II hissə
6.4 Maddənin aqreqat halının dəyişməsi:
ərimə və bərkimə
Qışda su hövzələrinin səthindəki sular donaraq buza çevrilir. Buzun üzərində su bizi əhatə edən qaz (buxar) halında, buzun altında isə su maye olaraq qalır. Beləliklə, burada suyun üç fərqli aqreqat halı eyni vaxtda mövcuddur: bərk (buz), maye (su) və qaz (su buxarı).
• Maddənin aqreqat halının dəyişməsi prosesində, məsələn, buzun əriməsi, suyun donması proseslərində daxili enerji necə dəyişir?
• Maddənin ərimə və bərkimə prosesləri hansı temperaturda baş verir?
Açar
sözlər
maddənin aqreqat halı,
ərimə, bərkimə
(kristallaşma), ərimə
temperaturu

#### Buzun əriməsi

#### Ləvazimat:

buz parçaları, sınaq şüşəsi, tutqacı olan
ştativ, laboratoriya stəkanı, su (500 ml), su qızdırıcısı, elektron termometr, saniyəölçən.

#### İşin gedişi:

1. Sınaq şüşəsinə soyuducunun buz dolabından götürülmüş -5°C temperaturunda bir-iki buz parçası qoyub ştativin tutqacında yerləşdirin.
2. Sınaq şüşəsinə termometr yerləşdirib içərisində isti su olan stəkana batırın və eyni zamanda saniyəölçəni işə salın. Termometrin göstəricisinə nəzarət edin.
3. Buzun əriməyə başladığı temperaturu və zamanı cədvəl 1-də (cədvəli iş vərəqinə çəkin) qeyd edin.
4. Buz tam əriyib sınaq şüşəsində yalnız su qaldıqda termometrin və saniyəölçənin göstəricisini qeyd edin.
5. Müşahidəni davam etdirin, suyun temperaturunun necə dəyişdiyini və bu dəyişməyə sərf olunan müddəti qeyd edin.
Cədvəl 1.

Zaman (t, dəq) | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | ...
Temperatur (t, °C) |  |  |  |  |  |  |  |

#### Müzakirə edin:

1. Buz hansı temperaturda əriməyə başladı?
2. Buzun ərimə prosesində onun daxili enerjisi və temperaturu necə dəyişdi?
3. Təcrübədə temperatur hansı halda artmağa başladı? Niyə?

İstilik mübadiləsi prosesində cismin daxili enerjisi dəyişir. Çox vaxt bu, cismin temperatur dəyişməsi ilə əlaqədardır. Ancaq bu zaman maddənin aqreqat halı dəyişmir. Bununla belə, elə proseslər var ki, maddə istilik qəbul edərkən onun daxili enerjisi artır, lakin temperaturu sabit qalır.