II hissə
6.8 Buxar mühərriki
Ərəb mühəndisi Taqi əd-Din 1551-ci ildə buxar maşınından praktik məqsədlər üçün istifadə layihəsini təqdim edən ilk ixtiraçıdır. Belə ki, o, şişə taxılan əti manqalda fasiləsiz döndərmək məqsədilə buxarla işləyən avtomat qurğu hazırlayır. Qurğu su doldurulmuş lüləyi olan mis qazandan ibarətdir. Qazan ocaqda qızdırılır, içərisindəki su qaynadıqda lüləkdən çıxan buxar axını pərləri olan diskə yönəlir. Buxar pərlərə təsir etməklə diski öz oxu ətrafında fırlanmağa məcbur edir. Bu zaman oxa bərkidilən şiş də manqal üzərində fırlanma hərəkəti edir (kababın yanmasının qarşısı alınır).

#### • Taqi əd-Dinin hazırladığı qurğu istilik mühərriki adlandırıla bilərmi?
• Əgər bu qurğu istilik mühərrikidirsə, onun qızdırıcısı, işçi cismi və soyuducusu nədir?

Açar
sözlər
buxar mühərriki, buxar
qazanı, soplo, buxar
turbini
Qurğuda hansı enerji çevrilmələri baş verdi?
Ləvazimat: sınaq şüşəsi, içərisindən kiçikdiametrli boru keçirilmiş rezin tıxac, spirt lampası, tutqacı olan ştativ, mantar tıxac, nazik metal mil, quş lələkləri, biz, mis və ya alüminium məftil (50–70 sm), su (70–100 ml).
İşin gedişi:
1. Sınaq şüşəsinə yarısına qədər su tökün, ağzını rezin
tıxacla kip qapayıb ştativə bərkidin və spirt lampasının alovunda qızdırın.
2. Metal mili mantar tıxacdan keçirin. Biz vasitəsilə tıxacın səthində çevrə boyunca 6 simmetrik dəlik açıb lələkləri ora batırın. Siz 6 pərli çarx hazırladınız.
3. Mis məftili iki yerə qatlayın və qatlanan hissəni oturacağa bərkidin, uclarını isə əyərək haça düzəldin. Milin uclarını haçalarda elə yerləşdirin ki, çarx sərbəst fırlana bilsin.
4. Sınaq şüşəsindəki su qaynadıqdan sonra çarxın pərlərini borudan çıxan buxara yaxınlaşdırıb baş verən hadisəni müşahidə edin.
Müzakirə edin:
1. Siz hansı qurğunun modelini hazırladınız?
2. Bu qurğuda hansı enerji çevrilməsi baş verdi
XIX əsrin ortalarından etibarən insanlar buxarın gücündən praktik məqsədlər üçün istifadə etməyə başladılar. Buxar maşınları odun,