II hissə
Şəkil 5.8.
Daxili enerjinin
istilikvermə ilə dəyişməsi
Çaydanı soyuq altlıq üzərinə qoyduqdan bir müddət sonra ondakı su soyuyur. Çaydanı qızdırdıqda isə, əksinə, suyun temperaturu yüksəlir və o qaynayır. Buz parçalarını stəkandakı suya atdıqda da su soyuyur (şəkil 5.8). Bütün bu misallarda cisimlər hərəkətsizdir, mexaniki iş görülmür. Lakin onlardan bəziləri isindiyinə görə daxili enerjiləri artır, bəziləri isə soyuduğundan daxili enerjiləri azalır.
Beləliklə, müxtəlif temperaturlu iki cisim bir-birinə toxunduqda onların arasında istilik mübadiləsi baş verir: istilik temperaturu yüksək olan cisimdən temperaturu aşağı olan cismə verilir. Nəticədə istilik verən cismin daxili enerjisi azalır, istilik alan cismin isə daxili enerjisi artır.
Üzərində iş görülmədən cismin daxili enerjisinin dəyişmə prosesi istilikvermə adlanır.
İstilikvermənin üç növü var: istilikkeçirmə, konveksiya və şüalanma.
Öyrəndiklərinizi tətbiq edin
Məsələ. Laboratoriya stəkanındakı 5°C temperaturunda olan su qaz alovunda qızdırılır. Müəllim bu hadisənin nəticəsi ola bilən müddəalar yazılmış aşağıdakı cədvəli şagirdlərə paylayaraq tapşırıq verir: “Əgər müddəa düzgündürsə, “D” sütununun, yanlışdırsa, “Y” sütununun uyğun xanasında “✓” işarəsi yazın”.

| Müddəa | D | Y
1 | Suyun daxili enerjisi dəyişməz |  |
2 | Su molekullarının qarşılıqlı təsir enerjiləri artar |  |
3 | Su molekullarının orta kinetik enerjisi artar |  |
4 | Su molekulları arasındakı boşluqların ölçüsü azalar |  |
5 | Su molekullarının irəliləmə hərəkət sürətləri azalar |  |

#### • Tamamlanmış
cədvəl
necə olmalıdır?

Öyrəndiklərinizi yoxlayın
1. Aşağıdakı hallardan hansında cismin daxili enerjisi mexaniki işgörmə, hansında isə istilikvermə hesabına dəyişmişdir?
– İsti ütü soyudu.
– Mismarı çəkiclə taxtaya vurdular.
– Çaydanda su qızdırıldı.
– Tamaşaçılar əl çaldılar.
– Sobada odun yandırıldı.
– Günəş Yeri qızdırdı.
– Məmulatı emal edərkən yeyə qızdı.
– Yeyə ustanın əlindən qızdı.
– Buz parçasını soyuq suya atdılar.
2. Kütləsi 10 kq olan qurğuşun kürə 2,8 m hündürlükdən beton lövhənin səthinə düşdü. Kürənin daxili enerjisi neçə coul dəyişdi (nəzərə alın ki, beton lövhənin daxili enerjisi dəyişmir)?