II hissə
6.6 Maddənin aqreqat hallarının dəyişmə
proseslərində tələb olunan istilik miqdarı
Şəkildə maddənin
aqreqat halının
dəyişmə
proseslərinin sxemi
təsvir olunmuşdur.
• Maddənin hansı aqreqat halının dəyişməsində istilik miqdarı udulur, hansında isə ayrılır?
• Udulan (yaxud ayrılan) istilik miqdarını necə təyin etmək olar?
Açar
sözlər
ərimə istiliyi, xüsusi
ərimə istiliyi, buxarlanma
istiliyi, xüsusi buxarlanma
istiliyi, yanma istiliyi,
xüsusi yanma istiliyi
(λ – yun.: lambda)
Eyni kütləli müxtəlif maddələrin ərimə prosesini təcrübi öyrənərkən müəyyən edildi ki, bu maddələri mayeyə çevirmək üçün fərqli miqdarda istilik tələb olunur. Məsələn, 1 kq buzu əritmək üçün 340 kC, 1 kq qalayı əritmək üçün isə 59 kC istilik miqdarı tələb olunur.
Müzakirə edin:
• 1 kq kütləli maddəni ərimə temperaturunda əritmək üçün tələb olunan istilik miqdarı ilə maddənin hansı xarakteristikası təyin olunur?
Ərimə və bərkimə istiliyi
Ərimə temperaturunda götürülmüş bərk maddənin (kristalın) əriməsi üçün verilən istilik miqdarı ərimə istiliyi adlanır.
Ərimə istiliyi bərk maddənin kütləsindən və növündən asılıdır:
Q = λm.
Burada Q – maddənin ərimə istiliyi, m – maddənin kütləsi, λ maddənin xüsusi ərimə istiliyidir.
Maddənin xüsusi ərimə istiliyi ədədi qiymətcə 1 kq kristal maddəni ərimə temperaturunda əritmək üçün lazım olan istilik miqdarına bərabər olan fiziki kəmiyyətdir:
λ =
Q
m
.
Xüsusi ərimə istiliyi maddənin növündən asılıdır (bax: cədvəl 6.4). Xüsusi ərimə istiliyinin BS-də vahidi:
[λ] =
[Q]
[m]
= 1
C
kq
.