Molekulların istilik hərəkəti. Daxili enerji
5
Daxili enerji nədən asılıdır?
– Daxili enerji cismin temperaturundan asılıdır. Cismin temperaturu nə qədər yüksək olarsa, onun molekullarının hərəkət sürəti (orta kinetik enerjisi) bir o qədər böyük olar. Temperatur yüksəldikdə cismin daxili enerjisi artır, temperatur aşağı düşdükdə isə cismin daxili enerjisi azalır.
– Daxili enerji cismin aqreqat halından asılıdır. Bərk, maye və qaz hallarında cismin molekulları həm istilik hərəkətinin xarakterinə, həm də aralarındakı məsafəyə görə fərqlənir. Bu səbəbdən molekulların həm orta kinetik enerjisi, həm də qarşılıqlı təsir potensial enerjisi fərqli olur.
– Daxili enerji cismin kütləsindən asılıdır. Cismin kütləsini ondakı bütün molekulların ümumi kütləsi təşkil edir. Daxili enerji cismi təşkil edən bütün molekulların kinetik və potensial enerjilərinin cəmindən ibarət olduğuna görə digər bərabər şəraitdə (temperaturun və təzyiqin sabit qiymətlərində) kütləsi böyük olan cismin daxili enerjisi də böyükdür.
Daxili enerjinin dəyişmə üsulları
Cismin daxili enerjisini iki üsulla dəyişmək olar. Bunlar mexaniki işgörmə və istilikvermə üsullarıdır. Gündəlik həyatda mexaniki işgörmə üsulu ilə cismin daxili enerjisinin dəyişməsinə tez-tez
•DÜŞÜN
•MÜZAKİRƏ ET
•PAYLAŞ
Daxili enerjinin dəyişməsi (ΔU)
müsbət və ya mənfi ola bilər.
Hansı halda müsbət (ΔU > 0),
hansı halda mənfi olur (ΔU < 0)?
Şəkil 5.7. Daxili enerjinin mexaniki
işgörmə ilə artması
rast gəlmək olur. Məsələn, ovuclarımızı bir-birinə sürtdükdə əllərimizin, taxtanı kəsdikdə isə mişarın sürətlə istilənməsinə səbəb sürtünmə qüvvəsinin gördüyü mexaniki iş nəticəsində cisimlərin daxili enerjisinin artmasıdır (şəkil 5.7).
– Cisim üzərində mexaniki iş görüldükdə onun daxili enerjisi artır, cisim özü iş gördükdə isə onun daxili enerjisi azalır.
Ləvazimat: qalındivarlı şüşə qab, rezin tıxac, şlanq, hava nasosu, ip.
İşin gedişi:
1. Qaba az miqdarda su töküb tıxacla möhkəm qapayın. Qabdakı havanın rütubətli olması üçün onu bir neçə dəfə silkələyin.
2. Tıxacı iplə qabın boğazına bağlayın.
3. Qaba hava vurun və baş verən hadisəni diqqətlə izləyin.
Müzakirə edin:
1. Tıxac hansı cismin gördüyü iş hesabına atıldı?
2. Niyə tıxac atıldıqdan sonra qabda duman yaranır? Qabdakı havanın soyumasına səbəb nədir?