Dalğalar
4
4.4 Səsin xarakteristikaları
Delfinlər və dişli balinalar həm naviqasiya, həm də ov tapmaq üçün səs lokasiyasından istifadə edirlər. Maraqlıdır ki, bu heyvanların səs telləri yoxdur, lakin onlar “səs dodaqları” adlı xüsusi anatomik orqanları sayəsində səslər çıxara bilirlər.
• İnsanlar delfin və dişli balinaların çıxardığı səsləri niyə eşidə bilmirlər?
Səsin xarakteristikaları
Qavranılan səsləri eşitmə orqanına görə qiymətləndirərkən səsin ucalığı (aşağı və ya yüksək səs), səsin tembri (müxtəlifliyi) və gurluğu (sakit və ya gur səs) xarakterizə edilir. Ancaq bütün bu xüsusiyyətlər insanın şəxsi qavrayışından və eşitmə orqanının vəziyyətindən asılıdır. Belə ki, ucalıq, tembr, gurluq səsin fizioloji xarakteristikasıdır. Səsin fiziki xarakteristikası isə onun tezliyi və amplitududur.
Səsin fizioloji və fiziki xarakteristikaları arasında qarşılıqlı əlaqə varmı?
Açar
sözlər
səsin ucalığı, səsin
gurluğu, səs tonu,
infrasəs, ultrasəs
Hansı kamerton daha uca səsləndi?
Ləvazimat: rezonatorlu kamerton (2 ədəd: biri iri və ağır, digəri kiçik və yüngül), rezin çəkic, mikrofon və ossiloqraf.
İşin gedişi:
I mərhələ
1. İriölçülü kamertonu səsləndirib yaydığı səs dalğasını dinləyin.
2. Kiçikölçülü kamertonu səsləndirin və onu iri kamertonun yaratdığı səslə müqayisə edin.
II mərhələ
1. Mikrofonu ossiloqrafın “Y” yazılmış sıxaclarına birləşdirin. Mikrofon səs rəqslərini elektrik cərəyanının rəqslərinə, ossiloqraf isə elektrik siqnallarını görünən siqnala çevirir.
2. Kamertonların qollarını növbə ilə rəqsi hərəkətə gətirin (çəkiclə vurmaqla) və mikrofona yaxınlaşdırıb ossiloqrafın monitorunda alınan dalğa qrafiklərini iş vərəqinə çəkin.
Müzakirə edin:

1. Hansı kamerton daha uca musiqi tonu yaratdı?
2. Kamertonların yaratdığı səs tonlarının ossiloqrafda alınan qrafikləri arasında fərq nədədir?
3. Kamertonların yaratdıqları səs tonlarının tezlikləri haqqında nə demək olar?