İstilik hadisələrində enerjinin saxlanması qanunu
6
Təcrübənin nəticələrinə görə alınan cədvəl 1-ə əsasən ərimə prosesinin sadələşdirilmiş temperatur-zaman qrafikini belə təsvir etmək olar (şəkil 6.2).
Şəkil 6.2. Buzun ərimə və suyun donma (bərkimə) prosesinin temperatur-zaman qrafiki.

#### • AB hissə.

Buzun isinmə prosesi baş verir: buz parçaları isti sudan Q1 istilik miqdarı alır. Nəticədə buzun daxili enerjisi artır, temperaturu isə -5°C-dən 0°C-yə qədər yüksəlir.

#### • BC hissə.

Buzun əriyərək suya çevrilmə prosesi baş verir: buz parçaları isti sudan Q2 istilik miqdarı alır. Nəticədə əriməkdə olan buz qalıqlarının daxili enerjisi artır, lakin temperaturu dəyişmir. Buz tam əriyən müddətə qədər 0°C-də qalır.
– Bəs verilən istilik miqdarı nəyə sərf olunur?
– Ərimə prosesində temperaturun sabit qalması nə deməkdir?
0°C temperatura qədər qızdırıldıqdan sonra buza verilən istilik miqdarı onun kristal qəfəsinin dağılmasına sərf olunur. Zərrəciklər arasındakı cazibə xarakterli qüvvələr onları əvvəlki vəziyyətdə saxlaya bilmir. Nəticədə kristal zərrəciklərinin nizamlı düzülüşü pozulur, yəni maddə maye halına keçir. Ərimə prosesində temperaturun sabit qalması maddə zərrəciklərinin kinetik enerjisinin dəyişməz qalması deməkdir.

#### • Qrafikin CD hissəsi.

Sınaq şüşəsindəki suyun qızma prosesi baş verir: buz parçaları tamamilə əriyərək suya (maye halına) keçdikdən sonra isti sudan Q3 istilik miqdarı alır. Suyun aldığı istilik miqdarı onun molekullarının sürətini (kinetik enerjisini) artırır, nəticədə suyun daxili enerjisi və temperaturu artır. Beləliklə, qrafikdən göründüyü kimi, bərk cismin əriməsi mürəkkəb fiziki prosesdir.
Maddənin bərk haldan maye hala keçmə prosesi ərimə adlanır.
Müxtəlif maddələrlə aparılan çoxsaylı təcrübələrdən aşkar edilmişdir ki, hər bir kristal maddə yalnız özünəməxsus müəyyən bir temperaturda əriyir (bax: cədvəl 6.2).
Kristal maddənin əridiyi temperatura ərimə temperaturu deyilir.
Verilən mayeni ərimə temperaturuna qədər soyutduqda o, bərk hala keçir. Bunu yoxlamaq üçün əvvəlki eksperimentin davamı olaraq sınaq şüşəsini isti sudan çıxarıb soyuducunun dondurucu dolabına qoyaq. Vaxtaşırı termometrin göstəricisini və maddənin vəziyyətini izləsək, 6.2 şəkildəki təsvirə oxşar əks prosesin, yəni bərkimə prosesinin sadələşdirilmiş qrafikini alarıq.

#### • DE hissə.

Suyun 0°C temperaturuna qədər soyuma prosesi baş verir: sudan Q'3 istilik miqdarı ayrılır. Bu zaman ayrılan istilik miqdarı Q3-ə bərabər olur: |Q'3 | = Q3 . Nəticədə suyun daxili enerjisi azalır.