Dalğalar
4
mühit adlanır. Bərk cisimlər, maye və qazlar elastik mühit olduğundan onlarda mexaniki dalğa yarana bilir.
Mexaniki dalğanın yaranması və yayılması
Ləvazimat: su doldurulmuş küvet, karandaş, 10 sm uzunluqlu xətkeş, stolüstü tennis şarı.
İşin gedişi:
1. Karandaşın ucluğu ilə su səthində bir nöqtəni şaquli döyəcləyin və yaranan mənzərənin təsvirini iş vərəqinə çəkin.
2. Xətkeşin əvvəlcə qısa, sonra isə uzun tili ilə su səthini şaquli döyəcləyin və alınan mənzərənin təsvirlərini iş vərəqinə çəkin.
3. Dalğalanan suyun səthinə tennis şarı qoyun və dalğanın yayılma prosesinin şarın vəziyyətinə necə təsir etdiyini izləyin.
Müzakirə edin:
1. Su səthində dalğaların yaranma və yayılmasında oxşar və fərqli hansı xüsusiyyətlər müşahidə olundu?
2. Tennis şarının rəqsi hərəkəti hansı istiqamətdə oldu: dalğanın yayılması, yoxsa ona perpendikulyar istiqamətdə?
Aparılan təcrübədə müşahidə etdiniz ki, karandaş ucluğunun toxunduğu nöqtədən konsentrik su halqaları yarandı və onlar suyun səthi boyunca ətrafa qabarıqlar və çökəkliklər formasında yayıldı. Bu zaman müşahidəçiyə elə gəlir ki, ətrafa qabarıq və çökəkliklər formasında yayılan karandaş ucluğunun rəqsə gətirdiyi nöqtədəki sudur. Lakin təcrübəni tennis şarı ilə davam etdirdikdə məlum oldu ki, şar yayılan su halqaları ilə deyil, yerindəcə yalnız aşağı-yuxarı rəqsi hərəkət edir.
Bəs su səthində yayılan nədir?
Su səthində yaranan qabarıq və çökəkliklərin hərəkət edən mənzərəsi su zərrəciklərinin (molekulların) su səthinə perpendikulyar olmaqla rəqsi hərəkətinin nəticəsidir. Belə ki, su zərrəciklərinin müəyyən nöqtədə yaranan rəqsi hərəkəti suyun qonşu zərrəciklərinə verilməklə rəqsi hərəkətə yeni-yeni zərrəciklər cəlb olunur. Bir-biri ilə qarşılıqlı təsirdə olan qonşu zərrəciklərin rəqsi hərəkəti nəticəsində hər tərəfə yayılan dalğa əmələ gəlir. Beləliklə, yayılan dalğada aşağıdakı hadisələr baş verir:
1) Dalğanın yayıldığı mühitin zərrəciklərinin rəqsi hərəkəti. Bu zaman mühitin zərrəcikləri yalnız öz tarazlıq vəziyyətləri ətrafında rəqs edir və dalğada maddə daşınması baş vermir.