İstilik hadisələrində enerjinin saxlanması qanunu
6
6.5 Maddənin aqreqat halının dəyişməsi:
buxarlanma və kondensasiya

Planetimizin su (hidrosfer) təbəqəsinin əsas hissəsi olan Dünya okeanı Yer səthinin 361,1 · 106 km2 sahəsini (70,8%) əhatə edir. Yer kürəsində canlıların yaşayışını bu təbəqədəki suyun dövranı təmin edir.

#### • Planetimizdə baş verən su dövranı hansı fiziki hadisəyə əsaslanır?
• Bütün çaylardakı suların şirin olmasına baxmayaraq, niyə dəniz və okeanların suyu duzludur?

Açar
sözlər
su dövranı, buxarəmələgəlmə,
buxarlanma, kondensasiya,
qaynama, sublimasiya,
desublimasiya

#### Maddədə hansı hal dəyişməsi baş verdi?

#### Ləvazimat:

içərisində 500–700 ml su olan elektrik suqızdırıcısı, nəlbəki, metal qaşıq və buz parçası.

#### İşin gedişi:

1. Elektrik suqızdırıcısını işə salın. Su qaynamağa başladıqda buz parçası qoyulmuş qaşığı qızdırıcının lüləyindən çıxan buxarın qarşısında şəkildəki kimi saxlayın.
2. Nəlbəkini qaşığın altında yerləşdirməklə baş verən hadisəni izləyin.

#### Müzakirə edin:
1. Niyə metal qaşığın alt səthində su damcıları yarandı?
2. Eksperimentdə maddənin hansı hal dəyişməsini müşahidə etdiniz?

Təsadüfən ətir şüşəsinin qapağını bağlamağı unutsanız, müəyyən müddətdən sonra ətir mayesinin tamamilə yox olduğunu aşkar edəcəksiniz. Belə hadisənin baş verməsinin səbəbi nədədir?
Məlumdur ki, maddələrin molekulları fasiləsiz hərəkətdədir. Onların sürətləri təsadüfi şəkildə dəyişə bilir. Bu səbəbdən molekulların kinetik və qarşılıqlı təsir enerjiləri də müxtəlif olur. Məsələn, yüksək sürətli maye molekullarının kinetik enerjiləri də yüksək olur. Belə molekullar digər molekulların cazibə qüvvələrini üstələyib mayeni tərk edə bilir (şəkil 6.3). Maye molekulları arasında yüksək enerjili molekullar həmişə olduğundan mayeni tərk edən molekullar da həmişə olur. Bu səbəbdən zaman keçdikcə mayenin üzərində qaz (buxar) əmələ gəlir və mayenin miqdarı azalır.
Şəkil 6.3.
Buxarəmələgəlmə
Maddənin maye halından qaz (buxar) halına çevrilmə prosesi buxarəmələgəlmə adlanır.