İstilik hadisələrində enerjinin saxlanması qanunu
6
olmazdı. Əvvəlki dərslərdən qazandığınız biliklər həyatımızın ayrılmaz hissəsi olan istilik mühərriklərinin iş prinsipini anlamağa imkan verəcəkdir.
İstilik mühərriki – yanacağın daxili enerjisini mexaniki enerjiyə çevirən qurğudur.
İstilik mühərriklərinin iş prinsipi
Bütün istilik mühərriklərinin iş prinsipində ümumi qanunauyğunluq var. Belə ki, istilik mühərrikində yanacağın yanması və ya nüvə reaksiyaları hesabına ayrılan enerji istilik mübadiləsi yolu ilə müəyyən qaza ötürülür. Qaz da genişlənərək xarici qüvvələrə qarşı mexaniki iş görür və hansısa mexanizmi hərəkətə gətirir.
Müasir texnologiya, əsasən, üç növ istilik mühərrikindən istifadə edir. Bunlar turbinli, porşenli və reaktiv mühərriklərdir. İstilik mühərrikləri iki sinfə bölünür – birdəfəlik fəaliyyət göstərən mühərriklər və dövri fəaliyyət göstərən mühərriklər. Birdəfəlik istilik mühərriklərinə misal olaraq raketi və ya artilleriya qurğusunu göstərmək olar. Belə ki, artilleriya qurğusunda barıtın yanması hesabına yüksək dərəcəyə qədər qızdırılan qaz genişlənərək böyük təzyiqlə mərmini qurğunun lüləyindən atmaqla mexaniki iş görür (şəkil 6.4).
Buxar maşınları və daxiliyanma mühərrikləri isə dövri (tsiklik) işləyən istilik maşınlarıdır.
Beləliklə, istilik mühərriklərində daxili enerjinin mexaniki enerjiyə çevrilmə prosesini onun üç hissəsi yerinə yetirir:
– birinci hissə qızdırıcı adlanır. O, yüksək temperaturlu istilik mənbəyidir. Yüksək temperatur isə yanacağın yanmasından, yaxud nüvə reaksiyasından alınır;
– ikinci hissə işçi cisimdir. O, buxar və ya yanacağın yanma məhsulu olan qazdır. Qaz isə asanlıqla sıxılıb genişlənə bilir;
– üçüncü hissə soyuducudur. Soyuducu ətraf mühit – atmosfer və ya radiator ola bilər.
Şəkil 6.4. Artilleriya qurğusunun işi istilik
mühərrikinin iş prinsipinə əsaslanır.
Şəkil 6.5. İstilik mühərrikinin iş
prinsipinin sxemi