II hissə
Öyrəndiklərinizi tətbiq edin
Məsələ 1 (nümunə). Kütləsi 150 q, başlanğıc temperaturu 18°C olan şüşə stəkana 180 q qaynar su tökülür. İstilik tarazlığı yaranandan sonra suyun və stəkanın temperaturu necə dərəcə olacaq? Ətraf mühitlə istilik mübadiləsi nəzərə alınmır.

#### Verilir

mstək. = 150q = 0,15kq,
msu = 180q = 0,18kq,
tstək. = 18°C,
tsu = 100°C,
cşüşə = 840
C
kq · °С
,
csu = 4200
C
kq · °С
.
θ – ?
θ – yun.: teta

#### Həlli

İstilik tarazlığının qərarlaşmış temperaturunu, yəni suyun və stəkanın son temperaturunu θ ilə işarə edək. Bu halda başlanğıc temperaturu t1 olan şüşə stəkanın qərarlaşmış θ qədər qızması zamanı qaynar sudan aldığı istilik miqdarını belə ifadə etmək olar:
Qstək. = cşüşə mstək. (θ – tstək).
Qaynar suyun (tsu = 100°C) qərarlaşmış θ temperaturuna qədər soyuması üçün stəkana verdiyi istilik miqdarı bərabər olar:
Qsu= csumsu(θ – tsu).
İstilik balansı tənliyindən alınır:
Qstək. = – Qsu və ya cşüşəmstək.( θ – tstək.) = csumsu(tsu – θ).
Tənlikdən qərarlaşmış temperatur təyin olunur:
cşüşə mstək.θ – cşüşəmstək. tstək . = csu msu tsu – csu msu θ
csu msu tsu + cşüşə mstək. tstək. = cşüşə mstək.θ + csu msu θ
θ =
csumsutsu + cşüşəmstək.tstək.
cşüşə mstək. + csu msu
.

#### Hesablanması

0 =
4200 · 0,18 · 100 + 840 · 0,15 · 18
840 · 0,15 + 4200 · 0,18
·
C
kq · °C
· kq · °C
C
kq · °C
· kq
= 88,3°C.
Cavab: θ = 88,3°C
Məsələ 2. Lalə düşbərə bişirmək üçün kütləsi 1,5 kq və temperaturu 20°C olan şüşə qazana 1,4 kq qaynar su tökür. İstilik tarazlığı yaranandan sonra suyun və şüşə qazanın temperaturu 86°C oldu. Ətraf mühitlə istilik mübadiləsi nəzərə alınmır.
Müzakirə edin:
• Şüşə qazanın xüsusi istilik tutumu nəyə bərabərdir?
Öyrəndiklərinizi yoxlayın
1. Fərqli temperaturlu iki cismin toxunması prosesində onlar arasında niyə istilik tarazlığı yaranır?
2. Təcrid olunmuş sistemdəki cisimlər arasında enerjinin saxlanması qanununun fiziki mahiyyəti nədən ibarətdir?
3. Kütləsi 40 kq qaynar suya 5°C temperaturlu nə qədər su əlavə etmək lazımdır ki, istilik tarazlığında qarışığın qərarlaşmış temperaturu 64°C olsun?
4. Kütləsi 140 q, temperaturu 20°C olan saxsı fincana 234 q qaynar su tökdülər. İstilik tarazlığı yaranandan sonra fincan və suyun qərarlaşmış temperaturu 92°C oldu. Saxsının xüsusi istilik tutumunu təyin edin (ətraf mühitlə istilik mübadiləsi nəzərə alınmır).