II hissə
Buxarəmələgəlmənin iki növü var: buxarlanma və qaynama.
Buxarlanma
Buxarlanma mayenin sərbəst səthində baş verən buxarəmələgəlmə hadisəsidir.
Buxarlanma prosesində yüksək kinetik enerjili molekullar maye səthini tərk edir. Nəticədə mayenin qalan hissəsindəki molekulların orta kinetik enerjisi nisbətən kiçik olduğundan maye soyuyur. Deməli, buxarlanma prosesində mayenin daxili enerjisi azalır.
Molekulların mayenin sərbəst səthindən xaricə çıxma prosesi həmin mayenin buxarlanmasıdır.
Buxarlanma mayenin istənilən temperaturunda baş verir, lakin onun sürəti mayenin növündən, mayenin səthinin sahəsindən, mayenin və ətraf mühitin temperaturundan, hava cərəyanından, havanın təzyiqindən və rütubətdən asılıdır. Molekulların mayenin səthini tərk etməsi ilə yanaşı, əks proses də baş verir: maye səthində xaotik hərəkət edən molekulların bir hissəsi yenidən maye səthinə qayıdır.
Buxarın mayeyə çevrilmə prosesi kondensasiya adlanır.
Kondensasiya prosesində buxardan enerji ayrılır.
Qızdırılan mayedə buxarlanma prosesi
Ləvazimat: içərisində 1,5–1,8l su olan elektrik suqızdırıcısı, laboratoriya termometri.
İşin gedişi:
1. Suqızdırıcısındakı suyun başlanğıc temperaturunu ölçün və qızdırıcının qapağını açıq saxlamaqla onu işə salın.
2. Suyun qızma və qaynama proseslərində əmələ gələn qabarcıqlarda baş verən dəyişiklikləri müşahidə edin.
3. Suyun qızma və qaynama proseslərində termometrin göstəricisini izləyin.
Müzakirə edin:
1. Suyun qızma və qaynama proseslərində əmələ gələn qabarcıqların ölçüləri niyə tədricən artdı?
2. Suyun qaynaması prosesində bu qabarcıqlarda nə kimi dəyişikliklər müşahidə etdiniz?
3. Suyun qaynaması prosesində termometr neçə °C göstərirdi? Niyə qaynama prosesində termometrin göstəricisi dəyişmədi?
Qaynama
Artıq bilirsiniz ki, mayenin buxarlanması istənilən temperaturda baş verir. Bu isə onun soyumasına səbəb olur. Bəs maye qızdırılarsa, onun buxarlanma prosesi necə baş verər?
Eksperimentdə suyun temperaturunun yüksəlməsi ilə yanaşı, qızdırıcının dibində çoxlu kiçik qabarcıqların yaranması müşahidə edildi. Onların ölçüləri tədricən artdı, çünki su qabarcıqların içərisində buxarlanır və qızdırılan zaman qabarcıqlardakı buxarın təzyiqi yüksəlir. Qabarcıqlar qızdırıcının dibindən və divarlarından qoparaq Arximed qüvvəsinin təsiri ilə yuxarıya doğru hərəkət edir.
Suyun səthinə çatdıqda qabarcığın içindəki buxarın təzyiqi mayenin üzərindəki havanın təzyiqindən (atmosfer təzyiqindən) böyük olduğundan qabarcıq partlayır və buxar atmosferə atılır. Bu prosesin baş verdiyi anda termometr 100°C temperaturu göstərir. Həmin temperatur qaynama prosesi davam etdiyi müddətdə dəyişmir, çünki bütün istilik enerjisi suyun buxara çevrilməsinə sərf olunur. Suda isə onun bütün həcmi boyu yuxarıya doğru qalxan qabarcıqların sayı daha çox artır və onlar səthdə partlayaraq içərilərindəki buxarı atmosferə atır, nəticədə suyun qaynama prosesi baş verir.