Molekulların istilik hərəkəti. Daxili enerji
5
5.3 İstilik tarazlığı. Temperatur şkalaları
Nicat atası ilə bağ evində təmizlik işləri görürdü. O, avtomobilin yük yerinə bir şüşə su, bir neçə mismar və tennis raketkası qoymuşdu. Avtomobil 3 saat Günəş şüaları altında qaldıqdan sonra onun içərisində temperatur 40°C-yə çatmışdı.
• Avtomobilin yük yerindəki əşyaların temperaturları haqqında nə deyə bilərsiniz?
Hansı cisim daha soyuqdur?
Ləvazimat: stəkan, isti su, təxminən eyni ölçüdə metal və plastmas qaşıq, şüşə və taxta çubuq, elektron termometr.
İşin gedişi:
1. Stəkana yarıdan yuxarı isti su tökün və termometri ora daxil edin.
2. Qaşıq və çubuqları şəkildəki kimi suda yerləşdirib termometrin göstəricisini müşahidə edin.
3. Stəkana, qaşıq və çubuqlara ayrı-ayrılıqda toxunun. Termometrin göstəricisinə əsasən sudakı əşyaların istiliyi haqqında nəticəni müzakirə edin.
Müzakirə edin:
1. Suda yerləşdirilən əşyaların temperaturu haqqında nə deyə bilərsiniz?
2. Bu əşyaların hər birinə ayrılıqda toxunduqda hansını daha soyuq hiss etdiniz?
3. Əşyaların temperaturunu təyin etmək üçün termometri onların hər birinə toxundurmaq lazımdırmı?
Suallara cavab vermək üçün hər bir əşyanın temperaturunu ayrı-ayrılıqda ölçməyə ehtiyac yoxdur. İsti suyun bütün əşyalarla təması istilik tarazlığı yaradır.
İstilik tarazlığı
Cisimlərin müxtəlif temperaturda olması onların molekullarının da fərqli orta kinetik enerjilərinin olması ilə əlaqədardır. Cisimlər bir-birinə toxunduqda onların molekulları arasındakı toqquşmalar kinetik enerjinin (istiliyin) isti cisimdən soyuq cismə ötürülməsinə səbəb olur. Belə ki, bu zaman cisimlər arasında istilik mübadiləsi baş verir. İstilik mübadiləsi nəticəsində isti cismin temperaturu azalmağa, soyuq cismin temperaturu isə artmağa başlayır. İstilik mübadiləsi hər iki cismin molekullarının orta kinetik enerjisinin bərabərləşməsinə qədər davam edir. Müəyyən müddət davam edən bu prosesdən sonra cisimlərin temperaturu bərabərləşir və istilik tarazlığı yaranır (şəkil 5.5).
– İstilik tarazlığı iki və ya daha çox cismin bir-biri ilə istilik mübadiləsi nəticəsində eyni temperatura çatdığı vəziyyətdir.
Şəkil 5.5.
Cisimlər arasında
istilik tarazlığının
yaranması