İstilik hadisələrində enerjinin saxlanması qanunu
6
6.3 Bərk cismin xüsusi istilik tutumunun təyini (praktik iş)

#### İşin məqsədi: metal silindrin xüsusi istilik tutumunun təcrübi təyin edilməsi.

#### Ləvazimat :

kalorimetr, laboratoriya (yaxud elektron) termometri, tərəzi, çəki daşları, menzurka, alüminium və mis silindrlər, qarmaqlı məftil, su, salfet, elektrik çaydanı.

#### İşin gedişi:

1. Kalorimetr stəkanının kütləsini tərəzidə çəkin. Ona 200 q soyuq su töküb temperaturunu ölçün. Bu həm suyun, həm də kalorimetrin başlanğıc temperaturlarıdır.
2. Elektrik çaydanını işə salıb içərisindəki suyu qaynadın.
3. Alüminium silindrin kütləsini tərəzidə ölçün, sonra isə onu qarmaqlı məftillə qaynar suya batırın. Bir qədər gözləyin və silindri sudan cəld çıxarın, salfetlə qurulayıb kalorimetrə tam batırın. Kalorimetrin qapağını örtün. Silindrin başlanğıc temperaturu qaynar suyun temperaturuna bərabərdir, yəni 100°C-dir.
4. Qarışdırıcı ilə suyu bir dəqiqə qarışdırın və termometrin göstəricisi sabitləşdikdə suyun son temperaturunu qeyd edin.
5. Ölçmələrdən alınan bütün ifadələri iş vərəqinə köçürdüyünüz cədvəldə qeyd edin:

№ | mb.c. (kq) | tb.c. , (°C) | msu , (kq) | mkal , (kq) | tsu = tkal , (°C) | csu , ( C kq · °С ) | ckal , ( C kq · °С ) | cb.c. , ( C kq · °С )
ilk | son | ilk | son
1 |  | 100 |  |  |  |  |  | 4200 | 920 |
2 |  | 100 |  |  |  |  |  | 4200 | 920 |

6. Təcrübə prosesində üç cisim (su, metal silindr və kalorimetr stəkanı) arasında gedən istilik mübadiləsi nəzərə alınaraq istilik balansı tənliyi yazılır: Qsu + Qkal + Qc = 0.
Burada Qb.c. – qızdırılan bərk cismin (metal silindrin) verdiyi istilik miqdarı, Qsu – suyun aldığı istilik miqdarı, Qkal – kalorimetrin aldığı istilik miqdarıdır. Qaynar sudan çıxarılan 100ºC temperaturlu silindri kalorimetrə batırdıqda suyun və kalorimetr stəkanının aldığı istilik miqdarı uyğun olaraq:
Qsu = csu msu (θ – t1 ) və Qkal = ckal mkal (θ – t1).
Burada t1 – suyun və kalorimetrin başlanğıc temperaturu, θ sistemin qərarlaşmış temperaturudur. Alüminium silindrin soyuyarkən verdiyi istilik miqdarı:
Qb.c. = –cb.c. mb.c. |(θ – t2)| və ya Qb.c. = cb.c. mb.c. (t2 – θ) .
Burada t2 – silindrin başlanğıc, cb.c. isə onun xüsusi istilik tutumudur. İstilik balansı tənliyinə görə, silindrin verdiyi istilik miqdarı su və kalorimetrin aldığı istilik miqdarları cəminə bərabərdir:
cb.c. mb.c. (t2 – θ) = csu msu (θ – t1) + ckal mkal (θ – t1) .
Buradan bərk cismin (alüminium silindrin) xüsusi istilik tutumu təyin edilir:
cb.c. =
csu msu (θ – t1) + ckal mkal (θ – t1)
mb.c. (t2 – θ )
.
Müzakirə edin:

#### 1. Bərk cisimlərin xüsusi istilik tutumları üçün aldığınız qiymət ilə onların cədvəl qiymətləri arasındakı uyğunsuzluğu necə izah etmək olar?
2. İşdə istifadə olunan üsul xüsusi istilik tutumunun hansı nəticəsinin əldə edilməsinə gətirib çıxardı: açıq-aydın şişirdilmiş nəticə, yoxsa açıq-aydın aşağı nəticə? Niyə?
3. Tədqiqatda istifadə olunan suyun kütləsinin qiyməti əldə edilən nəticələrin düzgünlüyünə necə təsir edir? Cavabınızı əsaslandırın.