Molekulların istilik hərəkəti. Daxili enerji
5
eyni tezlikdə rəqsi hərəkət edir. Beləliklə, molekulların titrəyişləri şiddətləndikcə onlar öz yerləri ətrafında daha böyük amplitudla rəqsi hərəkət edir. Nəticədə zərrəciklər arasında məsafə artır və bərk cismin həcmcə genişlənməsi baş verir. Cismi soyutduqda isə əks proses baş verir: molekulların istilik hərəkətlərinin orta kinetik enerjiləri azalır. Nəticədə bərk cisimlərin molekullarının rəqsi hərəkətlərinin amplitudları kiçilir və molekullar bir-birinə yaxınlaşır – cisim sıxılır (şəkil 5.4).
Maye və qazların istidən genişlənməsinin səbəbi də molekullarının orta kinetik enerjisinin artması nəticəsində daha geniş həcmə yerlərini dəyişmələridir.
Şəkil 5.4.
Bərk cismin istidən genişlənməsi,
soyuqdan sıxılması
•DÜŞÜN
•MÜZAKİRƏ ET
•PAYLAŞ
Neft və ya qaz kəmərlərində borular bəzi hissələrdə niyə düz xətt üzrə deyil, "Π" formasında quraşdırılır?
Bərk cismin istidən genişlənməsi
Ləvazimat: xətti genişlənmə qurğusu, spirt lampası (və ya şam), alışqan.
Xətti genişlənmə qurğusunun quruluşu: qurğu 3 müxtəlif rəngli əqrəbdən (ağ, qırmızı və göy) ibarətdir, şkaladan (hər bölgüsü 5° olmaqla), iki dayaqdan (dayağın biri bərkidici vintlə təchiz olunmuşdur), uzunluqları və qalınlıqları eyni olan 3 metal çubuqdan (polad, mis və alüminium) ibarətdir.
İşin gedişi:
1. Çubuqlardan birini dayaq üzərində yerləşdirib bir ucunu bərkidin, digər ucunu isə uyğun əqrəbə toxundurun.
2. Spirt lampasını yandırıb çubuğu 1–2 dəq qızdırın və əqrəbin yerdəyişməsini izləyin.
3. Lampanı söndürüb daha 1–2 dəq müşahidəni davam etdirin.
Müzakirə edin:
1. Metal çubuğu qızdırdıqda və soyutduqda əqrəb yerini necə dəyişdi?
2. Təcrübədən hansı nəticəyə gəldiniz?
Bilir-
siniz-
mi?
Suyun ən maraqlı və mühüm xüsusiyyətlərindən biri digər bütün maddələrdən fərqlənərək bərk halının (buzun) maye halından daha yüngül olmasıdır. Şaxtalı havada (yəni temperatur 0°C-dən aşağı olanda) suyun səthi hava ilə birbaşa təmasda olur. Hava çox soyuq olduğu üçün istilik əvvəlcə səthdən çıxmağa başlayır. Suyun səthi istiliyini havaya verərək soyuyur və 0°C-yə çatanda donmağa, buz təbəqəsi ilə
örtülməyə başlayır. Bu təbəqə izolyasiya rolu oynayaraq su hövzələrinin tamamilə donmasının və canlıların məhv olma təhlükəsinin qarşısını alır. Bununla yanaşı, müəyyən edilmişdir ki, suyun ən böyük sıxlığı 4°C olur. Suyun bu xüsusiyyəti həyat üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, dənizlərdə 4°C temperatura çatan su ən böyük sıxlıqlı maddə kimi dibə çökür. Buna görə səthi buzla örtülən dənizlərin dibi daim maye halında canlıların yaşaya biləcəyi 4°C temperaturdadır. Qış aylarında buz təbəqəsi ilə örtülən göl və çayların alt hissələri də həmişə eyni – həyat üçün əlverişli temperaturda, yəni 4°C-də olur.