II hissə
5.2 Cisimlərin istidən genişlənməsi
Şəkildə yay (1) və qış (2) aylarında elektrik naqillərinin vəziyyətləri təsvir olunmuşdur.

- Naqillərin bu fəsillərdə fərqli vəziyyət almasının səbəbi nədir?

Metal körpülərin yükdaşıyan hissələri hərəkət edə bilən diyircəklər üzərində yerləşdirilir.

- Bu niyə edilir?

Borudakı damcını hərəkət etdirən nədir?
Ləvazimat: “dilatometr” qurğusu.
Qurğunun təsviri: “dilatometr” qurğusu – ağzı tıxacla qapanmış kolbadan ibarətdir. Tıxaca içərisində rəngli su damcısı olan əyilmiş şüşə boru keçirilmişdir.
İşin gedişi:
1. Dilatometri hər iki əlinizin ovcunda tutmaqla qızdırın və damcının boruda yerini necə dəyişdiyini izləyin.
2. Qurğunu masanın üzərinə qoyub əllərinizi kolbadan çəkin və damcının boruda hansı istiqamətdə yerini dəyişdiyini izləyin.
Müzakirə edin:

1. Kolbanı əllərinizlə qızdırdıqda damcı niyə hərəkət etdi?
2. Niyə əllərinizi kolbadan kənarlaşdırdıqda damcı yerini əks istiqamətdə dəyişdi?
3. Eksperiment zamanı istidən genişlənən, soyudulduqda isə sıxılan hansı maddədir?

Bərk cismin molekullarının (atomlarının) sıx və nizamlı düzülüşə sahib olmalarının səbəbi onların arasında çox güclü cazibə qüvvələrinin olmasıdır. Bərk cismin molekulları arasında qarşılıqlı cazibə qüvvəsi böyük olduğundan onlar yalnız öz mövqeləri ətrafında titrəyir. Mayenin molekulları isə bərk cisimlərə nisbətən seyrək yerləşir. Buna səbəb onların arasındakı cazibə xarakterli qüvvələrin bərk cisimlərin molekulları arasındakı qüvvələrə nisbətən zəif olmasıdır. Qaz molekulları arasındakı
Şəkil 5.3.
Bərk cisim, maye və qazın molekulyar
quruluşu
qüvvələr isə maye molekulları arasındakı cazibə xarakterli qüvvələrə nisbətən nəzərə alınmayacaq qədər kiçikdir (şəkil 5.3). Cismi qızdırarkən onun molekullarının orta kinetik enerjisi artır. Kinetik enerjinin artması isə molekulların istilik hərəkətini artırır. Bu zaman molekulların öz həcmlərində, demək olar, dəyişiklik baş vermir, lakin onlar arasındakı məsafə artır. Məsələn, bərk cismi qızdırdıqda onun molekullarının titrəyişi (rəqsi hərəkəti) şiddətlənir. Bu titrəyiş qonşu zərrəciklərə də ötürülür və onlar da