II hissə
Şəkil 5.6.
Temperatur şkalaları
•DÜŞÜN
•MÜZAKİRƏ ET
•PAYLAŞ
Civəli tibb termometri ilə
sinif otağının
temperaturunu ölçmək
olarmı?
Uilyam Tomson (lord Kelvin)
(1824–1907)
ingilis fiziki, istilik hadisələrini öyrənən
“Termodinamika”nın banilərindəndir.
Δ – yun.: delta
Temperatur şkalaları
Temperatur termometrlə ölçülür. İxtiyari ölçü cihazında olduğu kimi, termometrin də ölçü şkalası və ölçü vahidi var. Termometr şkalasını qurmaq üçün temperaturun iki əsas istinad nöqtəsi götürülür və bu nöqtələrarası məsafə bərabər hissələrə bölünərək uyğun temperatur vahidinə görə dərəcələnir. Məsələn, məişətdə istifadə etdiyimiz termometr temperaturu Selsi dərəcə (°C) ilə ölçür. Bu termometr şkalasında normal atmosfer təzyiqində 0°C temperaturu buzun ərimə, 100°C temperaturu isə suyun qaynama temperaturu olaraq istinad nöqtələri kimi götürülür. Bu iki istinad nöqtələri arasındakı məsafəni 100 bərabər hissəyə bölərək hər bir bölgü 1°C qəbul edilir.
ABŞ və bəzi ölkələrdə istifadə edilən termometrlərin şkalası isə Farenheyt dərəcə (°F) vahidi ilə dərəcələnmişdir. Farenheyt şkalasına görə buzun ərimə temperaturu 32°F-ə, suyun qaynama temperaturu isə 212°F-ə uyğundur (şəkil 5.6). Bu iki istinad nöqtələri arasındakı məsafəni 212 bərabər hissəyə bölərək hər bölgü 1°F qəbul edilir. Selsi və Farenheyt şkalaları arasında aşağıdakı münasibət var:
t°C =
5
9
(t°F – 32) və ya t°F =
9
5
t°C + 32.
1848-ci ildə ingilis fiziki Uilyam Tomson (lord Kelvin) temperaturun yeni şkalasını təklif edib. Bu şkala mütləq temperatur və ya Kelvin şkalası adlanır. Kelvin şkalasında sıfır nöqtəsi (0 K) mütləq sıfır temperaturu adlanır. Mütləq sıfır temperaturunda maddə molekulları istilik hərəkətlərini dayandırır – molekulların orta kinetik enerjisi sıfıra bərabər olur. Mütləq temperatur T hərfi ilə işarə olunur.
Selsi şkalasında mütləq sıfıra uyğun temperatur –273°C-dir (daha dəqiq desək, –273,15°C-dir). Kelvin şkalasına görə buzun ərimə temperaturu 273K, suyun qaynama temperaturu isə 373K-dir (bax: şəkil 5.6). Kelvin və Selsi şkalaları ilə ölçülən temperaturlar arasında aşağıdakı əlaqə mövcuddur:
T(K) = t(°C) + 273 və ya t(°C) = T(K) – 273.
Mütləq temperaturun BS-də vahidi əsas vahid olan Kelvindir (K):
[T] = 1K.
Temperaturun Kelvin şkalasında 1K dəyişməsi onun Selsi şkalasında da 1°C dəyişməsinə uyğundur. Ona görə də həm Kelvin, həm də Selsi şkalalarında temperaturlar fərqi eynidir:
ΔT = Δt.