II hissə
a)
b)
Şəkil 4.9. Müxtəlif rəqs tezlikli
kamertonlarda müxtəlif tonlu səslər
alınır.
Bilir-
siniz-
mi?
Dopler effekti 1842-ci
ildə onu aşkar edən
avstriyalı fizik Kristian
Doplerin şərəfinə
adlandırılmışdır.
Səsin ucalığı
Eksperiment zamanı iri kamertonun qollarının rəqsinin daha aşağı səs tonu yaratdığı müşahidə olundu. Kiçikölçülü kamertonun qollarının rəqsinin isə daha uca səs tonu yaydığı aşkar edildi. Ossiloqraf monitorunda da uyğun dalğaların qrafikləri alındı (şəkil 4.9). Qrafiklərdən göründüyü kimi, birinci halda daha böyük dalğa uzunluqlu əyri (a), ikincisində isə daha qısa dalğa uzunluqlu əyri alındı (b). Bu isə o deməkdir ki, iri kamerton daha böyük rəqs periodu və kiçik tezlikli zəif, kiçik kamerton isə daha kiçik periodlu, lakin yüksək tezlikli uca səs tonu yaradır. Beləliklə, səs tonu səs mənbəyinin rəqs tezliyi ilə müəyyən olunur.
– Səs mənbəyinin rəqs tezliyi yüksəldikcə səsin tonu ucalır.
Dopler effekti
Səs dalğasının tezliyi müşahidəçiyə (dinləyiciyə) nəzərən dalğa mənbəyinin hərəkəti nəticəsində dəyişə bilər.
– Dalğa mənbəyinin hərəkəti nəticəsində müşahidəçinin qəbul etdiyi dalğanın tezliyinin azalması və ya artması hadisəsi Dopler effekti adlanır.
Dopler effekti ilə hər gün qarşılaşırıq. Məsələn, sükunətdə olan yanğınsöndürən maşınının verdiyi səs siqnalını A və B müşahidəçiləri eyni ucalıqda (tezlikdə) eşidəcəklər (şəkil 4.10, a). Lakin maşın B müşahidəçiyə doğru hərəkət edərsə, o, yaxınlaşan mənbəyin səsinin yüksəldiyini, A müşahidəçi isə ondan uzaqlaşan mənbəyin səsinin daha zəif eşidildiyini hiss edəcək (şəkil 4.10, b). Bu ona görə baş verir ki, yaxınlaşan səs mənbəyindən gələn hər bir sonrakı dalğa əvvəlkinə nisbətən sanki daha yaxın mənbədən
Şəkil 4.10.
Dopler effektinin təzahürü