II hissə
•DÜŞÜN
•MÜZAKİRƏ ET
•PAYLAŞ
Dalğanın yayılması zamanı
maddə daşınması baş vermir.
Bunun səbəbi nədir?
2) Mühitin zərrəciklərinin qonşu zərrəciklərlə qarşılıqlı təsiri. Bu zaman mühitin zərrəcikləri arasındakı qarşılıqlı təsirlər enerji daşınması ilə nəticələnir. Bu səbəbdən dalğaya belə tərif də verilir:
– Dalğanın yayılması zamanı enerji və hərəkət ötürülür, maddə isə daşınmır.
Mexaniki dalğaların növləri
Mexaniki dalğalar formaca iki növ olur: eninə və uzununa dalğalar.
– Mühitdəki zərrəciklərin rəqsi dalğanın yayılma istiqamətinə perpendikulyar olarsa, belə dalğa eninə dalğa adlanır.
Eninə dalğada mühit deformasiyaya məruz qalır və o, rəqslərin yayılması istiqaməti boyunca formasını dəyişir: mühitdə qabarıqlar və çökəkliklər növbə ilə təkrarlanır (şəkil 4.1).
Bərk cisimlərin daxilində və səthində eninə dalğaların yayılması üçün maddə zərrəcikləri arasında cismin formasının dəyişməsinə (deformasiyasına) mane olan qüvvələrin yaranması lazımdır. Bu, əsasən, bərk cisimlərdə mövcud olan elastiklik qüvvəsidir. Məsələn, tar, saz, gitara və digər musiqi alətlərinin simlərinə mizrabla və ya barmaqla edilən təsirlər sim boyu yayılan eninə dalğa yaradır.
Dayaz və məhdud sahəli mayelərin səthində əmələ gələn dalğa da eninə yayılan dalğadır.
Bunu tennis şarı ilə aparılan eksperimentdə müşahidə etdiniz. Belə ki, tennis şarı su səthi boyunca deyil, qoyulduğu yerdə qabarıqlar və çökəkliklər üzrə aşağı-yuxarı rəqsi hərəkət etdi.
Şəkil 4.1.
Eninə dalğa.
– Mühit zərrəciklərinin rəqsi dalğanın yayılma istiqamətinə paralel olarsa, belə dalğa uzununa dalğa adlanır.
Uzununa dalğada mühit zərrəciklərinin sıxlaşma və seyrəkləşməsi növbə ilə təkrarlanır. Başqa sözlə, mühitdə həcm dəyişikliyi təkrarlanır (şəkil 4.2).