Dalğalar
4
yayılmağa başlayır. Buna görə də hər dalğa əvvəlkindən daha qısa müddətdə müşahidəçiyə çatır. Bu, dalğanın müşahidəçiyə (B müşahidəçi) çatması üçün lazım olan vaxtı azaldır ki, bu da tezliyin artmasına bərabərdir. Dalğa mənbəyi uzaqlaşdıqda isə əks proses baş verir, yəni hər bir sonrakı dalğa sanki daha böyük məsafədəki mənbədən yayılır. Bu, müşahidəçiyə (A müşahidəçi) çatmaq üçün lazım olan vaxtı artırır. Deməli, o da öz növbəsində tezliyin azalmasına bərabərdir.
İnsanın eşidə bilmədiyi səslər
Səslər dalğa tezliyinə görə fərqləndirilir. Bunlar insanın eşidə bildiyi və eşidə bilmədiyi səslərdir. Eşidilə bilən səslər tezliyi 16 Hs – 20 000 Hs arasında olan səs dalğalarıdır.
– Tezliyi 16 Hs-dən kiçik, 20 000 Hs-dən böyük olan səslər isə eşidilə bilməyən səs dalğalarıdır.
Eşidilməyən səslər iki növ olur: infrasəs və ultrasəs.
– İnfrasəs 0,001 Hs –16 Hs tezlikləri aralığındakı səs dalğalarıdır.
İnfrasəsin təbii mənbəyi meteoroloji, vulkanik və seysmik hadisələrdir. Bura vulkan püskürməsi, okeanda yaranan dalğalar, zəlzələlərin yaratdığı uzun səs dalğaları aid edilə bilər.
İnsan fəaliyyəti nəticəsində yaranan infrasəs mənbələrinə raket atəşi, atom bombasının partlayışı, təyyarə mühərrikinin yaratdığı zərbə dalğalarının səsi misal göstərilə bilər (şəkil 4.11). İnfrasəsin əsas xassəsi müxtəlif mühitlərdə zəif udulduğundan uzaq məsafələrə yayıla bilməsidir. Onun bu xassəsindən istifadə etməklə partlayışların yerdə, küləklərin okeanlarda yaratdıqları dalğaların, zəlzələnin episentrinin (mənbəyinin) və s. koordinatlarını təyin etmək olur.
– Ultrasəs tezliyi 20 000 Hs-dən yüksək olan səs dalğalarıdır.
Ultrasəs əks-səda lokasiyasında geniş istifadə olunur. Ultrasəsləri bir çox heyvan və həşəratlar çox yaxşı eşidir, hətta özləri də belə səslər yayırlar. Məsələn, müəyyən olunmuşdur ki, yarasalar tezliyi 45 kHs – 90 kHs olan ultrasəs impulsları (siqnalları) yaymaqla qarşıdakı maneələri, həşəratların yerini dəqiq təyin edən səs lokasiyası yaradırlar (şəkil 4.12). Ultrasəs texnologiyaları bir çox sahələrdə geniş tətbiq olunur. Məsələn, daxili orqanların bir çox xəstəlikləri ultrasəs müayinə (USM) tədqiqat aparatları vasitəsilə həyata keçirilir (bax: şəkil 4.12).
(lat.: “infra” – alçaq, aşağı)
Vulkan püskürməsi
Okean dalğaları
Təyyarənin yaratdığı
dalğa
Atom bombasının
partlayışı
Şəkil 4.11. İnfrasəs mənbələri
(lat.: “ultra” – yüksək, həddən artıq)
Şəkil 4.12. Ultrasəsin tətbiqi