İstilik hadisələrində enerjinin saxlanması qanunu
6
6.10 Reaktiv mühərrik
“Biologiya” fənnindən bilirsiniz ki, duzlu su hövzələrində yaşayan səkkizayaq, kalmar, naitilus başayaq molyuskları özlərinə yığdıqları suyu xaricə vurmaqla suyun yaratdığı itələmə qüvvəsi hesabına sürət alırlar (bax: “Biologiya-7", II hissə, səh. 20). Uyğun texnika ilə hərəkət etməyi bəzi bitkilər də bacarır. Məsələn, “dəli” xiyarın (lat.: Ecballium elaterium) toxumları onu tərk etdiyi zaman xiyarın özü toxumların əksi istiqamətində hərəkət alır. Astronavtları kosmik fəzaya qaldıran raket də oxşar prinsiplə hərəkət edir.
• Təsvirdəki obyektlərin hərəkətlərində hansı oxşar cəhətlər var? Belə hərəkət necə adlanır?
• Kosmik gəmini Yerətrafı orbitə qaldıran raketin kütləsi 2500-3000 ton aralığında olur. Belə nəhəng raketi hərəkətə gətirən mühərrikin iş prinsipi haqqında nə demək olar?
Hansı hərəkəti modelləşdirdiniz?
Ləvazimat: rezin şar, leska (tilov ipi, 5-7 m uzunluğunda), borucuq (şirə içmək üçün istifadə olunan), skoç (yapışqanlı lent).
İşin gedişi:
1. Leskanı borucuqdan keçirin. Sonra onu otaq boyunca tarım çəkərək uclarını iki tərpənməz nöqtəyə, məsələn, pəncərə dəstəyinə və ya yazı lövhəsinin tilinə bağlayın.
2. Şara hava doldurub skoçla borucuğa bərkidin.
3. Şarın boğazını açın və baş verən hadisəni müşahidə edin.
Müzakirə edin:
• Şarı hərəkətə məcbur edən nədir?