II hissə
5.4 Daxili enerji. Daxili enerjinin dəyişmə üsulları
Polad kürəni döşəməyə qoyulmuş polad lövhənin üzərində müəyyən hündürlükdə saxladıqda ona potensial enerji ehtiyatı verilmiş olur. Kürə sərbəst buraxıldıqda onun döşəmədən olan hündürlüyü tədricən azalır, sürəti isə artır. Buna uyğun olaraq kürənin potensial enerjisi azalır, kinetik enerjisi isə artır. Kürənin lövhəyə dəymə anında onun potensial enerjisi tamamilə kinetik enerjiyə çevrilir. Lakin kürə lövhəyə zərblə dəyərək dayandıqda kinetik enerjisini də itirir.
• Kürə lövhənin səthinə düşüb dayandıqda onun mexaniki enerjisi hara yox oldu?
• Bu halda niyə həm kürənin, həm də lövhənin temperaturu artdı?
Açar
sözlər
daxili enerji, daxili
enerjinin dəyişmə üsulları,
mexaniki işgörmə,
istilikvermə
Mexaniki enerji hara yox oldu?
Lövhəyə zərblə dəydikdən sonra səthdə duran polad kürənin molekulları “həyəcanlanır”. Bu, kürənin (lövhənin) deformasiya etməsi və temperaturunun yüksəlməsi ilə müşayiət olunur. Temperaturun yüksəlməsi molekulların orta kinetik enerjilərinin artması, deformasiyası isə molekullararası məsafələrin və qarşılıqlı təsirlərin dəyişməsi deməkdir. Beləliklə, polad kürənin mexaniki enerjisi həmişəlik itmir, o, cismin daxili enerjisinə, yəni molekulların orta kinetik enerjisinə və onların qarşılıqlı təsirinin potensial enerjisinə çevrilir.
Daxili enerji cismi təşkil edən molekulların hərəkətinin orta kinetik və qarşılıqlı təsirinin potensial enerjilərinin cəmidir.
Daxili enerji U hərfi ilə işarə edilir və BS-də vahidi couldur (1C). Cismin tam enerjisi onun mexaniki və daxili enerjisinin cəmidir:

ET = Emex + U = EK + EP + U.

Çəki daşını qaldıran hansı enerjidir?
Ləvazimat: hava nasosu və onun vakuum kamerası, porşenlə təchiz olunmuş qab, çəki daşı (0,5 kq).
İşin gedişi:
1. Hava nasosunun vakuum kamerasında porşenli qabı yerləşdirib üzərinə çəki daşı qoyun.
2. Nasosla vakuum kamerasından tədricən havanı çıxarın və porşenin çəki daşı ilə birlikdə öz-özünə yuxarı qalxmasını müşahidə edəcəksiniz.
Müzakirə edin:
• Vakuum kamerasından havanı çıxardıqda üzərində çəki daşı olan porşen hansı enerjinin hesabına hərəkət etdi?