I hissə
1.1 Atomun elektron örtüyü
Atomda olan elektronların nüvə ətrafında paylanmasını 7-ci sinif dərsliyində planetlər sistemi ilə müqayisə etmişdik.
Planetlər Günəşin ətrafında öz orbitləri üzrə necə dövr edirsə, elektronlar da nüvənin ətrafında müxtəlif elektron təbəqələri üzrə dövr edir.
• Atomun müxtəlif elektron təbəqələrində hərəkət edən elektron sayları eyni, yoxsa müxtəlif olur?
• Nüvəyə yaxın olan elektronun enerjisi nüvədən uzaqda olan elektronun enerjisindən az, yoxsa çox olar? Fikrinizi əsaslandırın.
Açar
sözlər
orbital, yarımsəviyyə,
elektron təbəqəsi,
energetik səviyyə
Bildiyiniz kimi, atom müsbət yüklü nüvədən və onun ətrafında dövr edən mənfi yüklü elektronlardan ibarətdir. Bu elektronlar nüvənin ətrafında təsadüfi şəkildə yerləşmir. Onlar müəyyən elektron təbəqələri üzrə nizamlı şəkildə paylanır. Hər elektron təbəqəsi öz növbəsində daha kiçik sahələrə – yarımsəviyyələrə bölünür. Yarımsəviyyələr isə orbitallar adlanan daha konkret sahələrdən ibarətdir. Orbital, elektronun hər hansı bir anda tapılma ehtimalının yüksək olduğu fəza bölgəsidir. Elektronun harada yerləşdiyini dəqiq müəyyən etmək mümkün olmasa da, onun harada olma ehtimalının daha çox olduğunu hesablamaq və bu sahəni təsvir etmək mümkündür. Bu sahələrə bəzən elektron buludları da deyilir. Yəni orbital elektronun hərəkət etdiyi konkret bir trayektoriya deyil, əksinə, onun müəyyən ehtimalla rast gəlinə biləcəyi fəza sahəsidir. Hər orbitalda eyni anda maksimum iki elektron yerləşə bilər. Bu elektronlar bir-birinin əksinə hərəkət edir.
Bu quruluşu daha aydın başa düşmək üçün atomu çoxmərtəbəli bir binaya bənzətmək olar. Binanın hər bir mərtəbəsi atomun elektron təbəqəsini, bu mərtəbədəki mənzillər yarımsəviyyələri, mənzillərin içindəki otaqlar orbitalları, elektronlar isə həmin otaqlarda yaşayan insanları təmsil edir.
Elektron orbitalları fərqli formalarda olur. Ən sadə orbital s-orbital adlanır. s-orbitalı kürə formasında olub, nüvənin ətrafında simmetrik bir ehtimal bölgəsi yaradır. Elektron bu kürənin daxilində hər bir sahədə ola bilər, lakin nüvəyə yaxın olan sahələrdə olma ehtimalı daha yüksəkdir. s-yarımsəviyyəsində bir s-orbitalı olur.