Elm, texnologiya, həyat
Emilio Seqre
“Süni” elementlər
D.Mendeleyevin tərtib etdiyi “Elementlərin dövri cədvəli”ndə həmin dövrdə məlum olan və təbiətdə tapılan 63 element yer alırdı. 1937-ci ilə qədər isə molibdendən (Mo) sonrakı boşluq alimləri çox maraqlandırırdı. Boş xanalara uyğun elementlər təbiətdə mövcud deyildi. Bu elementlərin “süni” yolla alınması istiqamətində görülən işlər üçün italiyalı alim Emilio Seqrenin tədqiqatları bir başlanğıc oldu. O, Kaliforniyadan İtaliyaya gətirdiyi molibden nümunəsini deyterium atomları ilə öz laboratoriyasında bombardman etdi. Nəticədə təbiətdə olmayan yeni bir element yarandı. Bu element texnesium (Tc) adlandırıldı. Qədim yunan dilində “technetos” süni deməkdir.
Texnesiumun ardınca başqa “süni” elementlər də alındı. Onlar, əsasən, təbiətdə tapılan elementlərin sürətləndirilmiş proton, neytron və kiçik atom nüvələri ilə bombardmanı nəticəsində əldə olunurdu. Məsələn, uran-238 nüvəsini neytronlarla bombardman etdikdə plutonium əldə edilmişdi. Hazırda kəşf olunmuş elementlərin sayı 118-dir.
Lakin “süni” elementlərin əksəriyyəti radioaktiv olduqları üçün parçalanır. Bəzən onların “yaşama” müddəti 1 millisaniyədən az olur. Belə elementlərin atomlarını xüsusi texniki vasitələrlə təyin etmək olur.
Daha çox “yaşama” müddəti olan “süni” elementlərin geniş istifadə sahəsi var. Texnesium tibdə ürək, sümük və xərçəng xəstəliklərinin diaqnostikasında tətbiq edilir.
Onun yarısının parçalanmasına 6 saat vaxt sərf olunduğundan insan bədənindən daha tez kənarlaşır. Plutonium-238 izotopu isə Marsa göndərilən “Voyager” missiyasında, Plutona gedən “New Horizons” missiyasında termoelektrik generator güc mənbəyi kimi istifadə olunub.
Amerisium-241 izotopundan məişət üçün olan duman detektorlarında geniş istifadə edilir. Onun yarısının parçalanmasına 432 il sərf olunur və vaxtın belə çox olması onun daha uzun müddət istifadəsinə imkan yaradır.
“Qısa ömürlü” olan elementlərin, əsasən, elmi nəticələri daha çox maraq doğurur və bu sahədə yeniliklər elmdə yeni üfüqlər açır.