Qida maddələri və qida zəhərlənmələri

- aşpazlıqda istifadə olunan ərimənin aşağı temperaturunu (çətin əriyən qoyun piyi - isti yeməklər, yağ - salatlar və kərə yağının - buterbrodların hazırlanmasında);
- tüstü əmələ gələnə qədər qızdırılmış piyin həcmcə azalması və sağlamlıq üçün zərərliliyini.

Piylərin (yağların) enerji dəyəri zülallar və karbohidratların enerjisindən 2 dəfə üstündür, belə ki 1 qram piy (yağ) oksidləşdikdə 38 kc (9kkal) ayrılır.

Karbohidratların miqdarı insan orqanizmində azdır, buna görə də qidamızın təqribən 70%-ni təşkil edən karbohidratlar, əsasən, bitki mənşəli qida məhsulları ilə (yarma, kartof, paxlalar, meyvə, şəkər, bal, qənnadı məmulatları və digər şəkərtərkibli maddələr) orqanizmə daxil edilməlidir.

1 qram karbohidratın enerji dəyəri 4 kkal və ya 16,7 kc təşkil edir.

#### 1.3. Balanslaşdırılmış qidalanma üçün məhsulların lazımi nisbətini müəyyən edir

Balanslaşdırılmış qidalanma üçün məhsulların müəyyən edilməsi

Böyük adamın zülala olan 1 günlük tələbatı 100 qramdır və onların yarısını heyvan mənşəli zülallar təşkil etməlidir. İnsanın yaşı, cinsi və işinin xarakterindən asılı olaraq tələb olunan zülalın miqdarı onun çəkisinin hər kiloqramına - 1,2-1,6 qram təşkil edir.

Orqanizmdə zülalların çatışmazlığı zamanı:

- uşaqların boyu və inkişafı azalır;
- böyüklərin qaraciyərində dəyişikliklər olur;
- qanın tərkibi və daxili sekresiya vəzilərinin fəaliyyəti dəyişilir;
- əqli fəaliyyət zəifləyir;
- əmək qabiliyyəti və yoluxucu xəstəliklərə qarşı müqaviməti azalır;
- insanlarda zəifləmə, aktivliyin azalması və çəkinin itirilməsi halları olur.

Zülalın artıqlığı, həmçinin, orqanizm tərəfindən zülal hazırlanması üçün istifadə olunmayan aminturşuların artıqlığı zamanı o, enerji verərək hüceyrələrin mübadiləsi prosesində yanır; maddələr mübadiləsini çətinləşdirir; lazım olmayan miqdarda orqanizmdə yığılır.

Qidaların tərkibində aminaturşuluğun tarazlığının saxlanılması üçün qida məhsullarının nisbəti vardır ki, bunu insanın qida rasionunu tərtib edən zaman nəzərə almaq lazımdır (Şəkil 1.6). Məsələn: dənli məmulatlar + ət, süd, yaxud yumurta; paxlalılar + yumurta, süd və ya ət; qarğıdalı + lobya; kartof + yumurta. |  | Şəkil 1.6. Zülal trəkibli məhsullar

Piylərə (yağlara) olan birgünlük tələb norması insan bədəninin 1 kq-na 1,4-2,2 qram və