Respublikamızın meyvəçilik bölgələri üçün meyvə bitkilərinin yabanı növləri və habelə bir sıra sortları calaqaltı olaraq istifadə edilir. Məsələn, alma sortları üçün almanın Cır Hacı, Santurş sortları calaqaltı olaraq tövsiyə edilir. Lakin meyvə bağlarında bu sortların geniş şəkildə becərilməməsi onlardan toxum tədarükünü çətinləşdirir. Odur ki, bu sortlardan toxum tədarükünü asanlaşdırmaq məqsədilə bağ salarkən onların hər birindən müəyyən miqdarda ağac əkmək məqsədəuyğundur. Tingliyin hər hektarını toxumla təmin etmək üçün toxumluq ana bağın sahəsi tumlu meyvə bitkiləri üçun 1-1,5 hektar, çəyirdəkli meyvə bitkiləri üçün 1,5-3 hektar olmalıdır. Toxumluq ana bağda tumlu meyvə bitkilərinin orta vaxtda yetişən, çəyirdəkli meyvə bitkilərinin isə gec yetişən sort və formaları becərilir. Toxumluq ana bağ olmayan şəraitdə toxumu meşələrdə bitən yabanı bitkilərdən də tədarük edirlər. Bunun üçün meyvə yetişən dövrdə toxum tədarük etmək üçün meşələri gəzib, qiymətli ağaclar seçmək lazımdır.

6.1.2. Qələmlik ana meyvə bağı

Müxtəlif meyvə bitkilərinin rayonlaşdırılmış sortlarından yaradılmış xüsusi elit əkililər sahəsidir. Məqsədi calaq vurmaq üçün keyfiyyətli, təmiz sortlu calaqüstü çilik istehsal etməkdir. İstismar dövrü 10-12 ildir. Bir ağacdan qələm tədarükü ağaclar bağa əkildikdən 2-3 il sonra 5-10 ədəd, 5-6 il sonra 20-25 ədəd, 8-10 il sonra 30-50 ədəddən çox olur. Hər qələmdə orta hesabla 5-6 göz nəzərdə tutulur. Qələmlər torpaq səthindən 130-170 santimetr hündürlükdə normal inkişaf etmiş zoğlardan 10 santimetr kötük saxlanmaqla kəsilib götürülür. Zoğ tədarükünə ehtiyac olmadıqda, bütün zoğlar, çiçəkləmənin qarşısının alınması məqsədilə 4-5 tumurcuğa qədər kəsilməlidir. Qələm tədarükünü asanlaşdırmaq, sort tərkibini qarışdırmamaq üçün bağda hər meyvə cins və sortundan olan ağaclan ayrı-ayrı cərgələrdə əkmək lazımdır. İstifadə olunma istiqamətinə görə qələmlik ana bağı iki tipə ayrılır (Şəkil 6.3). Bunlardan birincisi adi qələmlik ana bağ, ikincisi isə intensiv tipli qələmlik ana bağı.

Adi qələmlik ana bağının əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, calaq vurmaq üçün qələm bir qayda olaraq məhsul verməyə başlamış ağaclardan tədarük edilir. Ağacın yaşı standart ting çıxımına böyük təsir göstərir. Tumlu meyvə bitki sortlarının ağacları 25 yaşdan, gilas, ərik, gavalı ağaclan 18-20 yaşdan, «Spur» tipli sortların, albalı və şəftəli sortlarının ağacları isə 10-15 yaşdan artıq olmamalıdır (Şəkil 6.4).

Şəkil 6.3. Qələmlik ana meyvə bağı

Şəkil 6.4. Adi qələmlik ana bağı