Gavalı | Gilas | Çaytikanı

Şəkil 1.13. Çəyirdəkli meyvə bitkilərinin toxumları

1.2. Çəyirdəkli meyvə bitkilərinin ətraf mühit amillərinə tələbi

Meyvə-giləmeyvə bitkiləri daim onları əhatə edən xarici şəraitlə üzvi surətdə əlaqədə olurlar. Xarici şəraitin təsiri nəticəsində bitkilərdə anatomik (daxili) quruluş və morfoloji (xarici) nişanələr dəyişir. Meyvə-giləmeyvə bitkilərinin xarici şərait amillərinə münasibətləri eyni olmayıb bitkinin yaşından, ilin fəslindən və fenoloji fazalardan asılı olaraq dəyişir. Xarici mühit şəraiti ekoloji amillər adlanır. Ekoloji amilləri mühit və həyat şəraiti adlanan iki qrupa ayırırlar. Bitkiyə təsir edən ekoloji amillərin hamısı birlikdə həmin bitki üçün mühit şəraiti yaradır. Həmin bitkinin həyatı üçün zəruri olan su, hava, işıq, qida maddələri isə həyat və ya yaşayış amilləri adlanır (Şəkil 1.14).

Bitkinin həyat və fəaliyyətini
müəyyənləşdirən əsas abiotic faktorlar:
Şəkil 1.14. Ətraf mühit amilləri

Bitkinin böyümə və inkişafında həlledici əhəmiyyətə malik olan amillər onlara təklikdə yox, kompleks surətdə təsir edir. Bitkiyə bir amilin təsir etməsi üçün digər amil də olmalıdır. Məsələn, bitkinin torpaqda olan qida maddələrindən istifadə edə bilməsi üçün torpaqda müəyyən dərəcədə istilik və rütubət olmalıdır. Bu və ya digər amilin çatışmazlığı, yaxud həddən artıq olması bitkinin normal böyüməsinə və inkişafına mane olur.

Meyvə bitkilərinin böyümə və inkişafını təmin edən ekoloji amilləri xarakterlərinə görə aşağıdakı qruplara bölürlər:

1. İqlim amilləri. Bu qrupa rütubət, temperatur, işıq, hava, külək daxildir;
2. Edafit və ya torpaq amilləri. Torpağın tipi və onun keyfiyyət göstəriciləri daxildir;
3. Oroqrafik, relyef və ya topoqrafik amillər. D.s. hündürlük, yamacların mailliyi və ekspozisiyası (cəhətləri);
4. Biotik amillər. Faydalı və ziyanlı canlılar, müxtəlif bitkilər;
5. Antropogen amil. İnsanın təsiri.