Öyrənmə elementi vacibliyi haqqında məlumat:

Antropogen amillər, ətraf mühitdə baş verən kəskin dəyişmələr, epidemiya xarakteri alan xəstəliklər qərzəkli meyvə bitkilərinin bəzi incilərinin itirilməsi təhlükəsini yaratmışdır. Busəbəbdən də in situ (ekosistemin tərkibində) mühafizə ilə yanaşı bir çox qərzəkli meyvə bitkilərinin genplazma materialının (genplazma-ilkin və başlanğıc seleksiya materialı) ex situ (bitmə şəraitindən kənarda) qorunub saxlanılması, Gen Banklarda konservasiyası tələb olunur. Buna misal olaraq adi şabalıdın (Castanea sativa Mill.) Yer kürəsində bütöv təbii yayılma aralıdaxilində kütləvi qurumasını göstərmək olar. Şabalıd ağaclarının kütləvi qurumasına səbəb kriptonektriya və ya endothia xərçəngi olub (Cryphonectria parasitica/Endothia parasitica Mirr.), mərhələ-mərhələ zəif siyarətlənən və tolerant ağaclar (formalar) seçilərək artırılması təklif olunsa da, bu ağır və uzun çəkən prosesdir. Növün itirilməsi təhlükəsi ilk növbədə sağlam ağacların genplazma materialının Gen Bankda konservasiyasını tələb edir. Azərbaycanda qərzəkli bitki genetik ehtiyatlarının öyrənilməsi məqsədilə təşkil olunmuş beynəlxalq ekspedisiya tərəfindən 2007-2012-ci illərdə adi şabalıdın (Castanea sativa), dağ badamının (Amygdalus fenzliana), cəvizin (Juglans regia), fın-dığın (Corylus avellana), saqqız ağacının (Pistacio mutica) genplazma materialı Beynəlxalq Gen Bankda uzunmüddətli konservasiyası təmin olunmuşdur (CA, ABŞ). Azərbaycan da daxil olmaqla, bir sıra ölkələrdə qeyri-neft sektoru üzrə öndə gedən kənd təsərrüfatı sahələrindən biri fındıqçılıqdır. FAO-nun hesablamalarına görə, bu il respublikamız fındıq ixracı potensialına görə dünyada üçüncü yeri tutur. Azərbaycan fındığı Şimali Amerika da daxil olmaqla 25 ölkəyə ixrac edilir. Hazırda bu sahəyə böyük ziyan vuran mərmər taxtabiti dünyanın bir çox ölkələrində ciddi ziyanverici hesab olunur. Artıq Türkiyədə və Gürcüstanda qeydə alınan bu ziyanvericinin hər an respublikamıza keçmə təhlükəsi çox böyükdür. Belə bir hal müşahidə edilərsə, həşəratın ölkəmizə ziyan vuracağı qaçılmaz olacaq [19]. Qeyd edək ki, vətəni Cənub-Şərqi Asiya olan mərmər taxtabiti polifaq növdür və 200-dən artıq bitki ilə qidalanır. Bu ziyanverici ABŞ-da ilk dəfə 1996-cı ildə qeydə alınsa da, artıq 2014-cü ildən etibarən ölkənin 34 ştatında və Kanadanın cənub vilayətlərində kənd təsərrüfatının müxtəlif sahələri üçün böyük təhlükə yaradıb. Həmçinin 2015-ci ildən etibarən artıq Rusiyanın rütubətli subtropiklərində, Gürcüstanda kütləvi şəkildə çoxalıb. Gürcüstan Kənd Təsərrüfat Nazirliyinin məlumatına görə, mərmər taxtabiti bu ölkədə fındığın məhsuldarlığına 60 faiz ziyan vurub [19]. Bütün kənd təsərrüfatı bitkilərində olduğu kimi, qərzəkli meyvə bitkilərinin də növ tərkibi zəngin olan xəstəlik törədiciləri və zərərvericiləri mövcuddur ki, onların da məhsula vurduqları ziyan birçox hallarda 30-40 %-i də keçir. Göbələk mənşəli xəstəlik törədiciləri bitkinin yarpağını və yaşıl meyvəni zədələyərək fotosintez prosesini zəiflədir, yaşıl meyvələrin tökülməsinə səbəb olurlar. Bütün qərzəkli meyvə bitkilərinin “meyvəyeyən” zərərvericisi olub məhsulun keyfiyyətinə və miqdarına nəzərəçarpacaq ziyan vura bilirlər. Odur ki, qərzəkli meyvə bitkilərinin xəstəlik və zərərvericilərinə qarşı bağda profilaktiki, aqrotexniki və kimyəvi mübarizə tədbirlərinin aparılması yüksək və keyfiyyətli məhsulun əldə olunması başlıca şərtlərindən biridir.