10.3 | ## İstilik enerjisinin konveksiya ilə ötürülməsi

Otağın qapısını açıb yanan şamları tavana və döşəməyə yaxın tutduqda şamların alovu əyilir. |  | • Şam alovlarının əyilməsinin səbəbi nədir? • Nə üçün alovlar əks istiqamətdə əyilir?
| • Açar sözlər • • istiliyin ötürülməsi • konveksiya

Fəaliyyət-1 | Qazlarda istilik necə ötürülür?
İşin gedişi: 1. Kartondan və plastikdən istifadə edərək təqribən 10 sm x 15 sm x 30 sm ölçüsündə qutu hazırlayın. Qutunun üst hissəsi açılıb-bağlana bilməli, həmçinin bu hissədə iki baca yeri olmalıdır. Baca kimi alt hissəsi kəsilmiş stəkanlardan istifadə edin. Qutunun ön səthini plastikdən hazırlayın. 2. Şamı qutunun içərisinə yerləşdirin və yandırdıqdan sonra qutunun qapağını bağlayın. 3. Kağızı yandırıb bacalardan birinə yaxınlaşdırın və tüstünün hərəkətini müşahidə edin. |  | Ləvazimat: karton, şəffaf plastik, yapışqan, qayçı, şam, kağız, iki plastik stəkan.

Müzakirə edin:
- Tüstünün belə hərəkəti ilə diffuziya arasında hansı fərq var?
- Tüstünün hərəkətində hansı qeyri-adilik müşahidə etdiniz? Sizcə, bunun səbəbi nədir?

Ocaqdakı çaydanın aşağı hissəsindəki su daha tez qızır. Qızdırılan suyun sıxlığı azalır və yüngülləşərək yuxarıya hərəkət edir. Bu zaman yuxarı hissədəki soyuq su da çaydanın aşağı hissəsinə axın edir. Nəticədə çaydanın aşağı hissəsindən yuxarı hissəsinə su axınları vasitəsilə istiliyin ötürülməsi baş verir. Oxşar proses qazlarda da baş verir, isti olduğu üçün yüngülləşərək yuxarı hərəkət edən qazın yerinə soyuq qaz axın edərək cərəyan yaranmasına səbəb olur. İstiliyin maye və qaz axınları və ya cərəyanları ilə ötürülməsi konveksiya adlanır. Bərk cisimlərdəki istilikkeçirmədən fərqli olaraq konveksiya zamanı maddənin bir yerdən başqa yerə daşınması baş verir. Otaqların qızdırılması havadakı konveksiya cərəyanları səbəbi ilə mümkün olur. Radiatorun qızdırdığı hava yüngülləşərək yuxarı qalxır, onun yerinə axın edən soyuq hava da öz növbəsində qızaraq yuxarı qalxır. Yuxarı qalxdıqdan sonra soyuyan hava yenidən aşağı enir. Bu proses davamlı olduğu üçün otaqda daim isti hava cərəyanları mövcud olur və otaq isti qalır. |  |