10.1 | ## Cisimlərin istidən genişlənməsi

Qatarların gecikməsinin və dəmiryol qəzalarının səbəblərindən biri hava şəraitinin təsiri ilə relslərin formasında baş verən dəyişiklikdir. |  |
| • Açar sözlər • • istilik • zərrəciklərin sürəti • istilikdən genişlənmə

• Sizcə, hansı hava amili relslərin formasında dəyişikliyə səbəb ola bilər?
• Hansı aylarda dəmiryol qəzalarının başvermə ehtimalı artır?

Fəaliyyət-1 | İstiliyin təsiri ilə cisimlərdə hansı dəyişiklik baş verir?
İşin gedişi: 1. Kürənin halqadan sərbəst keçdiyini yoxlayın. 2. Zəncirin ucunu ştativə bərkidin və kürəni bir neçə dəqiqə qızdırın (a). 3. Qızdırılmış kürəni taxta qaşığın köməyi ilə halqanın üzərinə yerləşdirin (b). Müzakirə edin: - Qızdırıldıqdan sonra kürədə baş verən hansı dəyişiklik onun halqadan keçməsinə mane oldu? - Bir müddətdən sonra kürə yenə halqadan keçərmi? - Kürənin qızdırılması və soyuması onun həcminə necə təsir edir? |  | Ləvazimat: zəncirə bağlı metal kürə, diametri kürənin diametrindən azca böyük olan metal halqa, ştativ, taxta qaşıq, spirt lampası.

Bərk haldakı maddələrdə zərrəciklər çox sıx yerləşir. Mayelərdə zərrəciklər arasındakı məsafə bərk maddələrə nisbətən, qazlarda isə mayelərdəkinə nisbətən daha böyükdür. Maddənin hər üç halında onu təşkil edən zərrəciklər müəyyən sürətlə hərəkət edir. Bərk maddəni təşkil edən zərrəciklər maye və qaz zərrəciklərindən fərqli olaraq fəzanın müəyyən hissəsində rəqsi hərəkət edir.

Maddəni təşkil edən zərrəciklər həmişə hərəkət edir. |  |