11.5.2. Çox isti mühitdə yaşamaq üçün uyğunlaşma

Fəaliyyət-2 | Canlılar istidən necə qorunur?
|  | Ləvazimat: tibbi spirt, su, iki kiçik fincan və ya qab, xörək qaşığı, pipet.

İşin gedişi: 1. İki qabdan birinə su, digərinə isə tibbi spirt tökün. 2. Pipetin köməyi ilə əlinizin üzərinə 2-3 damcı spirt damcıladın və əlinizin səthinə yayın. Sonra bu hissəni üfürün. 3. Əvvəlki addımı su ilə təkrar edin. Müzakirə edin: - Əlinizin üzərinə damcılatdığınız spirti və suyu üfürərkən nə hiss etdiniz? - Hansı halda əliniz daha isti və ya soyuq olur? Nə üçün? - Sizcə, niyə isti havada və ya idman edərkən tərləyirik? - Tərləmənin bədən temperaturunun sabit saxlanılmasında nə kimi rolu var? |

Səhra və əksər quraqlıq ərazilərdə gündüz havanın temperaturu çox yüksək, su az olur. Bu mühitdə yaşayan canlılarda su çatışmazlığına və şiddətli istilərə tab gətirmək üçün müəyyən uyğunlaşmalar yaranmışdır.

İstidən qorunmaq üçün səhra ilanları və kərtənkələlərin əksəriyyəti gündüzlər kölgədə gizlənir, yalnız gecələr hava soyuyanda ova çıxır. Çöl tülküsünün bədən ölçüsünə nisbətən iri qulaqları vardır. Onun qulaqları eşitmə ilə yanaşı, isti səhra iqlimində bədən temperaturunun tənzimlənməsində mühüm rol oynayır. Yaşadığı mühitin rənginə uyğun olan sıx, yumşaq və uzun xəz örtüyü çöl tülküsünü gün ərzində isti havadan da qoruyur. Səhra heyvanlarının əksəriyyəti su içmir. Məsələn, səhra tısbağası lazım olan suyu yediyi qidadan alır. O həmçinin nadir hallarda yağan yağışlardan bacardığı qədər su ehtiyatı toplamaq üçün dayaz çuxurlar qazır. Dəvələr 50-100 litrə qədər suyu bir dəfəyə içir və həftələrlə susuz qala bilir. Onlar su itkisini azaltmaq üçün çox nadir hallarda tərləyir və sidiyi orqanizmdən kənarlaşdırır. Dəvə suya və aclığa olan tələbatını hürgüclərində toplanmış yağ ehtiyatı hesabına ödəyir. Bu onlara su içmədən uzun məsafələri qət etməyə kömək edir. Quraqlığa uyğunlaşma ilə əlaqədar olaraq bəzi bitkilərin kökləri yaxşı inkişaf edir və torpağın dərinliklərinə gedir. Məsələn, dəvətikanı bitkisi belə köklərin köməyi ilə yerin alt qatlarındakı su ehtiyatından istifadə edir. Quraqlıq bitkilərinin əksəriyyətində yarpaqların nisbətən az su buxarlandırmaq üçün müəyyən quruluş uyğunlaşmaları meydana gəlmişdir. |