13.1 | ## Fosillər və fosil yanacaqlar

Təbii qaz | Neft | Daş kömür
Təbii qaz, neft və daş kömür insanların həyatında mühüm rol oynayır və əsasən, yanacaq kimi istifadə olunur. Neftdən avtomobil və təyyarələrdə yanacaq kimi istifadə olunan benzin alınır. Elektrik stansiyalarında istifadə olunan mazut da neft məhsuludur. Təbii qaz və daş kömürdən həm isinmək, həm də elektrik stansiyaları, qazanxana və zavodlarda istilik əldə etmək üçün istifadə olunur. | • Açar sözlər • • fosil yanacaqlar • neft • daş kömür • təbii qaz

• Sizcə, bu yanacaqlar necə yaranır? |  | • Nə üçün bu yanacaqlar fosil yanacaqlar adlanır?

Fəaliyyət-1 | Yanma prosesində yanacağın kütləsi necə dəyişir?
|  | Ləvazimat: kolba, kerosin lampası, termometr, elektron tərəzi, su.

İşin gedişi: 1. Kolbaya yarım litr su əlavə edin və temperaturunu ölçün. 2. Lampanın kerosinlə birlikdə kütləsini ölçün və dəftərinizə qeyd edin. 3. Kerosin lampasını yandıraraq kolbadakı suyu qaynadın. 4. Su qaynamağa başladıqda lampanı söndürün. 5. Yenidən lampanın kerosinlə birlikdə kütləsini ölçün. Müzakirə edin: - Kerosin yanarkən və su isinərkən hansı enerji çevrilmələri baş verdi? - Nə üçün suyun temperaturu qaynama temperaturuna qədər artdı? - Nə üçün içində kerosin olan lampanın başlanğıc və son kütləsi arasında fərq yarandı? |

Fosillər milyonlarla il əvvəl yaşamış bitki və heyvanların qalıqlarıdır. Canlılar öldükdə onların yumşaq toxumaları həm ətraf mühitin, həm də bakteriyaların təsiri ilə qısa müddətdə çürüyür. Dişlər, sümüklər və qabıq kimi bərk toxumalar isə uzun müddət dəyişmədən qalır. Kifayət qədər vaxt keçdikdən sonra bərk toxumalarda müxtəlif çevrilmələrə məruz qalır və fosilləri əmələ gətirir.