DÜNYA ÖLKƏLƏRİ XIX YÜZİLLİK-XX YÜZİLLİYİN ƏVVƏLLƏRİNDƏ
YAPONİYA
XIX yüzilliyin əvvəllərində Yaponiyada ali hakimiyyət imperatora məxsus olsa da, real hakimiyyət Tokuqava sülaləsindən olan syoqunların əlində idi. Syoqunların mərkəzi hakimiyyəti möhkəmləndirməyə yönəlmiş təcrid siyasəti ölkəni zəiflədirdi. İqtisadiyyat inkişafdan qalmış, kəndlilərdən tutmuş samuray və knyazlaradək əksər təbəqələrin vəziyyəti pisləşmişdi.
Syoqun rejimi XIX yüzilliyin əvvəlində ağır daxili vəziyyətlə yanaşı, Yaponiyanın təcrid siyasətini dağıtmağa çalışan Avropa ölkələrinin təzyiqi ilə də üzləşdi. ABŞ bu yöndə aktiv siyasət yürüdürdü. 1854-cü ildə ABŞ və Yaponiya arasında sülh və əməkdaşlıq haqqında müqavilə imzalandı. Şərtə görə Amerika gəmiləri Simoda və Hakodate limanlarına girmək hüququ əldə etdi. Simodada ABŞ konsulluğu yaradıldı. Bir neçə ildən sonra imzalanmış yeni müqaviləyə əsasən amerikalılara ticarət güzəştləri, eksterritoriallıq hüququ verildi.
Tezliklə Rusiya da daxil olmaqla, bir sıra Avropa ölkələri ilə də belə müqavilələr imzalandı, Yaponiyanın özünütəcrid siyasəti ləğv edildi.
Bu hadisələr ölkədə birmənalı qəbul olunmadı. Bir çox samuray və knyazlar ölkənin müstəqilliyi üçün təhlükə yarandığını düşünürdülər. Syoqunların siyasətini tənqid edən milli ruhlu dövlət xadimləri “Səmavi hakim”ə (imperatora) müraciət etdilər.
Sizcə, samuray və knyazlar nəyə görə xarici ölkələrlə müqavilələrin imzalanmasını ölkənin müstəqilliyi üçün təhlükə hesab edirdilər?
İmperator Mutsuxito
Daxili və xarici ziddiyyətlərin olduğu bir dövrdə 15 yaşlı İmperator Mutsuxito (1867-1912) 1868-ci ildə Syoqunun səlahiyyətlərini ləgv edib, imperator hakimiyyətini bərpa etdi.
Növbəti on ildə Yaponiyanın ənənəvi iqtisadi və sosial münasibətlərini kökündən dəyişən yenidənqurma
tədbirləri görüldü. Bu tədbirlər müşavirlər tərəfindən hazırlanır və imperator adından həyata keçirilirdi. Müşavirlər, əsasən, Avropada təhsil almış gənc, enerjili dövlət xadimləri olub, ölkənin gücünü və mədəniyyətini çiçəkləndirməklə yanaşı, Yaponiyanın dünyanın ən güclü sivilizasiyaları cərgəsinə qoşulmasına çalışırdılar.
İlk növbədə, yarımfeodal knyaz mülkləri ləğv edildi və ölkə ərazisi prefekturalara* bölündü.
Prefektura
Yaponiyada inzibati ərazi bölgüsüdür.
Knyazlar isə qubernator statusu əldə etdilər. Mülklərini itirən knyaz və samuraylar xəzinədən təqaüd almağa başladılar. Samuray dəstələrinin yerinə ümumi mükəlləfiyyət əsasında müasir ordu quruldu. Avropa nümunəsində ilk nazirliklər yaradıldı.
Dövlət xəzinəyə məxsus sənaye müəssisələrini maliyyələşdirməkdən imtina etdi və onları şəxsi şirkətlərə satdı. Sonradan iri şirkətlərə çevrilən “Mitsui”, “Mitsubişi” və s. elə o dövrdə meydana çıxdı. Bütün bunlar sahibkarlığın və bazar iqtisadiyyatının inkişafına şərait yaratdı.
Rus-yapon müharibəsi. Port-Arturun müdafiəsi