DÜNYA ÖLKƏLƏRİ XIX YÜZİLLİK-XX YÜZİLLİYİN ƏVVƏLLƏRİNDƏ
KLEMENS METTERNİX
Avstriya imperiyasının xarici işlər naziri, 1815
Avropa dövlətlərinin davranışı coğrafi mövqeyinə görə dəyişir. Fransa və Rusiyanın tək bir sərhədi var və bu olduqca güclüdür. Üçsıralı qalaları ilə Reyn çayı Fransaya etibarlı sərhəd təşkil edir. Sərt iqlim də Neman çayını Rusiya üçün möhkəm sərhəd edir. Avstriya və Prussiya isə özlərini bütün qonşu dövlətlərin hücumları üçün hər tərəfdən açıq hiss edir. Bu iki gücün davamlı təhdidi altında olan Avstriya və Prussiya bir-birləri, həm də qonşuları ilə yaxşı münasibətlərlə, ağıllı və ölçülü bir siyasətlə rahat ola bilər...
Coğrafi mövqeyin ölkələrin siyasi-iqtisadi vəziyyətinə təsirlərini Azərbaycanın müasir dövrü ilə əlaqələndirərək dəyərləndirin.
“ŞƏRQ MƏSƏLƏSİ”
XIX yüzillikdə dövlətlərarası münasibətlərdə “Şərq məsələsi” önəmli yer tuturdu. Bu məsələnin mahiyyəti Osmanlı dövlətinin ərazilərini işğal etmək və bölüşdürmək idi. Çar Rusiyasının İstanbulu və boğazları işğal etmək istəyi Qərbi Avropa dövlətlərinin maraqlarına uyğun deyildi. Ona görə də onlar 1853-cü ildə Rusiyanın Osmanlı dövlətinə qarşı başladığı Krım müharibəsində Osmanlı dövlətini müdafiə etdilər. Başlıca döyüş meydanı Krım olduğu üçün belə adlanan bu müharibədə Böyük Britaniya, Fransa və Sardiniya Rusiyaya qarşı vuruşurdu. Müharibədə Rusiya məğlub oldu. 1856-cı ildə Parisdə Krım müharibəsinin nəticələrinə həsr olunmuş sülh konfransı çağırıldı. Konfrans Vyana konqresindən sonra Avropada yaradılmış güc tarazlığını yenidən nizama saldı. Balkan yarımadası və Osmanlı dövlətinin ərazi bütövlüyü konfransda iştirak edən Avropa dövlətlərinin ortaq təminatı altına alındı. Müqaviləyə görə Qara dəniz bütün dövlətlərin hərbi gəmilərinə qapalı elan edildi. Rusiya Qara dənizdə hərbi donanma saxlamaq
HENRİ KİSSİNCER
“Diplomatiya”
Rusiya “Avropa nizamı”nın bir üzvü idi və “güc tarazlığı”nın ( qitəyə heç bir dövlətin təkbaşına hakim olmaması prinsipi ) qaydalarını qəbul edirdi. Lakin Rusiya hakim dairələri bu qaydalar mənafelərinə uyğun olmayanda təcavüzkar siyasətdən istifadə edirdilər. Rusiya “güc tarazlığı” prinsipini qəbul edir, lakin onun qaydalarına hər zaman əməl etməzdi. Avropa dövlətləri, Osmanlı və Balkanların gələcəyinin “Avropa nizamı” çərçivəsində həll edilməli olduğuna tərəfdar olsalar da, Rusiya bu məsələni tək tərəfli olaraq və qüvvə ilə həll etmək istəyirdi.
hüququnu itirdi. Osmanlı dövləti bu müharibədə qalib gəlsə də, ilk dəfə olaraq xarici dövlətlərdən borc almışdı.
Balkanları təsir dairəsinə almaq istəyən Rusiya 1877-ci ildə yenidən Osmanlı dövlətinə qarşı müharibəyə başladı. İstanbula doğru irəliləyən rus qoşunlarının hücumunu dayandırmaq üçün İngiltərə donanması işə qarışdı. 1878-ci ildə imzalanan San-Stefano sülhünə görə Osmanlı dövləti bir sıra ərazilərini itirdi.
Rusiyanın Balkanlarda möhkəmlənməsi və Şərqi Anadoluda bir sıra əraziləri işğal etməsi İngiltərə, Almaniya və Avstriya-Macarıstanın ( 1867-ci ildən Avstriya imperiyası Avstriya-Macarıstan adlanırdı. ) mənafeyinə zidd idi. Ona görə də San-Stefano sülhünün şərtlərinə yenidən baxılması üçün 1878-ci ildə Berlin konqresi çağırıldı. Konqresin qərarlarına görə Serbiya, Çernoqoriya (Monteneqro) və Rumıniyanın müstəqilliyi tanındı. Bolqarıstan Osmanlı dövlətindən asılı knyazlığa çevrildi. Qars, Ərdahan və Batum Rusiyaya ilhaq edildi. San-Stefano müqaviləsindən fərqli olaraq, Makedoniya, Şərqi Rumeli və Şərqi Anadoluda bəzi ərazilər Osmanlı dövlətinə qaytarıldı. Berlin konqresinin qərarlarına görə Kipr Böyük Britaniyaya icarəyə, Bosniya-Hersoqovinanın idarə edilməsi isə müvəqqəti olaraq