12
DÜNYA ÖLKƏLƏRİ 1918-1945-Cİ İLLƏRDƏ
TÜRKİYƏ VƏ İRAN
Atatürk, “Hüquqların müdafiəsi” cəmiyyəti, Mudros barışığı, “Milli and”, etatizm,
Şeyx Məhəmməd Xiyabani, Rza xan, Pəhləvilər sülaləsi
OSMANLI DÖVLƏTİNİN SİYASİ VƏZİYYƏTİ
I Dünya müharibəsindəki məğlubiyyət Osmanlı dövlətinin dağılmasına gətirib çıxartdı. 1918-ci ilin oktyabrın 30-da imzalanmış Mudros sülhü ilə sultan hökuməti Antanta dövlətlərinə təslim olduğunu təsdiq etdi. Gənc türklərin liderləri xaricə qaçdı, onların partiyası buraxıldı. Sülhə görə yalnız indiki Türkiyə əraziləri sultan hakimiyyəti altında qaldı. Qalib dövlətlər tərəfindən imzalanmış sənəd ölkənin bölünməsinə şərait yaradırdı. İngilislər Mosul və İskəndərunu, italyanlar Antalya və onun ətraf ərazilərini ələ keçirdilər. Yunanlara İzmiri tutmaq icazəsi verildi.
Ölkənin işğal təhlükəsində qalması milli azadlıq hərəkatına səbəb oldu. 1918-1923-cü illəri
Atatürk
əhatə edən türk xalqının azadlıq mübarizəsinə general Mustafa Kamal başçılıq edirdi. 1919-cu ilin mayında yunanların İzmirə qoşun çıxartması M.Kamalı əməli addımlar atmağa sövq etdi. O, Anadoluya gedərək tezliklə xarici müdaxiləçilərə və sultan hakimiyyətinə qarşı aparılan müharibənin rəhbərinə çevrildi. Mustafa Kamalın və onun həmfikirlərinin ilk işi milli qüvvələri səfərbər etmək oldu. Bu məqsədlə “Hüquqların müdafiəsi” cəmiyyəti yaradıldı. Bu cəmiyyət xalqı Mudros barışığı çərçivəsində Türkiyə sərhədlərində azadlıq mübarizəsinə çağırdı. Sivas konqresində müvəqqəti hökumət rolunu oynayan Mustafa Kamal başda olmaqla nümayəndələr komitəsi seçildi. Qarşıya qoyulan məqsədləri reallaşdırmaq yolunda kamalçıların əsas addımı 1920-ci ilin aprelində Ankarada yeni parlamentin - Türkiyə Böyük Millət Məclisinin (TBMM) çağırılması oldu. TBMM özünü ölkədə yeganə qanuni hökumət elan etdi.
Kamalçıların qanunvericilik fəaliyyəti türk xalqının azadlıq mübarizəsinin yüksəlişi ilə müşayiət olunurdu. Buna görə də Antanta dövlətləri bu mübarizəni yatırmaq üçün müxtəlif vasitələrə əl atırdı. Müttəfiqlər İstanbulu tutub Sivas konqresinin qərarını təkrarlayan, “Milli and” qəbul etmiş deputatlar palatasını qovdu. Antanta liderləri 1920-ci ilin avqustunda sultana Sevr müqaviləsini imzalatdırdılar. Müqavilənin şərtlərinə görə Türkiyə İngiltərə, Fransa, İtaliya və Yunanıstan arasında bölüşdürüldü. Ölkənin şimal-şərqi Ermənistana keçməli, cənub-şərqdə isə ingilislərin protektaratlığı altında kürd dövləti yaradılmalı idi. Osmanlı faktiki olaraq müstəqil dövlət kimi varlığını dayandırırdı.
Belə bir vəziyyət TBMM hökumətini Antanta ilə mübarizə aparan Sovet Rusiyası ilə yaxınlaşdırdı. Buna cavab olaraq 1921-ci ilin yayında yunan qoşunları Ankaraya yaxınlaşdı. Yalnız türklərin rəşadətli mübarizəsi nəticəsində hücumu dayandırmaq mümkün oldu. 1922-ci ilin