“BÖYÜK SIÇRAYIŞ”
Mao Tszedun 1958-ci ildə sənaye və kənd təsərrüfatının sürətlə inkişafı üçün “Böyük sıçrayış” planını elan etdi. Bu plan daha böyük kollektiv təsərrüfatlar (kommunalar) yaradılmasını nəzərdə tuturdu. Kəndlilər birlikdə işləyir, ortaq yataqxanalarda qalırdılar. Lakin “Böyük sıçrayış” uğursuz oldu. Milyonlarla insanın aclıqdan ölməsi ilə nəticələnən proqram ləğv edildi.
1950-ci illərin sonlarında Çinin daxili vəziyyəti ilə yanaşı, xarici vəziyyəti də pisləşdi. SSRİ ilə ziddiyyətlər yarandı. Onların hər ikisi dünya miqyasında kommunist hərəkatına nəzarət etməyə çalışırdı. Dünyanın ən uzun sərhədlərinə malik olduqları üçün aralarında ərazi iddiaları da var idi.
“Böyük sıçrayış”ın uğursuzluğu və SSRİ ilə münasibətlərdə ziddiyyətlər Maonun mövqeyini zəiflətdi. Bəzi rəhbərlər onun qatı sosialist düşüncələrindən uzaqlaşdılar. Bir çoxları kollektiv təsərrüfatların kiçik ailə təsərrüfatlarına bölünməsini və məhsulların azad satışını təklif edirdilər. Fabrik və zavod işçilərinin əməkhaqqı artımı üçün rəqabət apara bilməsi sənayenin inkişafı üçün əsas şərt hesab olunurdu. Lakin Mao Tszedun yeni iqtisadi siyasətin Çinin kommunistlərini ictimai bərabərlik məqsədindən uzaqlaşdırdığını düşünürdü. Ona görə də 1966-cı ildə gənclərə “inqilab edərək inqilabı öyrənmək” çağırışını etdi. Milyonlarla şagird və tələbə bu çağırış əsasında “Qırmızı keşikçilər” adlı dəstələr yaratdı. Bununla da on il davam edən “Mədəni inqilab” hərəkatı başlandı. Kəndlilər cəmiyyətin təkanverici qüvvəsi elan edildi.
Ziyalılara təhlükəli təbəqə, incəsənətə isə faydasız sahə kimi yanaşılırdı. Bu təhlükəni ləğv etmək üçün “Qırmızı keşikçilər” məktəbləri və universitetləri bağlayırdılar. Ziyalılar ucqar kəndlərdə ağır işlərə cəlb edilirdi. Bu dövrdə minlərlə insan öldürüldü. Yaranan xaos nəticəsində kənd təsərrüfatı istehsalı zəiflədi və sənaye müəssisələri bağlandı. Vətəndaş müharibəsi təhlükəsi yarandı. Mao Tszedunun özü də “Mədəni inqilab”ın dayandırılmasının zəruri olduğunu etiraf etdi. Orduya “Qırmızı keşikçilər” in ləğv edilməsi əmri verildi.
“Mədəni inqilab” dövründə məktəblilər
Mao Tszedun və Stalinin fəaliyyətində hansı oxşar xüsusiyyətlər var?
“Mədəni inqilab” illərində Çin dünya siyasətindən, demək olar, kənarda qalmışdı. 1960-cı illərdə SSRİ ilə münasibətlər pisləşmişdi. ABŞ-nin Tayvan hökumətinə kömək etməsi də bu ölkə ilə münasibətləri gərginləşdirirdi. Çinin təcrid olunması ölkə rəhbərliyini narahat edirdi. Ona görə də Qərblə münasibətləri yumşaltmaq təşəbbüsü göstərildi. 1971-ci ildə ABŞ Çinə qarşı siyasətini dəyişdi və Çin Xalq Respublikasının BMT-yə üzv qəbul edilməsinə razılıq verdi. Bu ölkələr arasında diplomatik, mədəni və məhdud ticarət əlaqələri yarandı.
İQTİSADİ İNKİŞAF
Den Syaopin başda olmaqla bir qrup praktik düşüncəli islahatçılar hakimiyyəti ələ keçirdilər və “Mədəni inqilab”ı sona çatdırdılar. 1970-ci illərin sonunda Den Syaopin Çinin lideri oldu. “Köhnə inqilabçılar”ın hakimiyyətinə son qoyuldu. Kommunist olmasına baxmayaraq, Den Syaopin mülayim iqtisadi siyasət həyata keçirdi. O, praqmatik siyasətini belə ifadə edirdi: “Mənim üçün bir pişiyin ağ və ya qara olmasının fərqi yoxdur, önəmli olan onun siçan tutmasıdır”. Maonun əksinə, o, Çin iqtisadiyyatının inkişafı üçün kapitalist üsullarının da tətbiq olunmasına şərait yaratdı. Beləliklə, “Dörd modernləşmə” adlanan və kənd təsərrüfatı, sənaye, elm, texnologiya və hərbi sahələrdə inkişafı əhatə edən islahat həyata keçirdi.