İRAN
Məhəmməd Rza şah
Pəhləvi
İkinci dünya müharibəsində İran özünü bitərəf elan etsə də, şah hökumətinin Almaniya ilə yaxınlaşması onun ərazisinin 1941-ci ildə SSRİ və İngiltərə qoşunları tərəfindən işğal edilməsinə səbəb oldu. Rza şah devrildi və onun oğlu Məhəmməd Rza (1941–1979) şah elan edildi. Razılaşmaya əsasən müharibə bitdikdən sonra bu dövlətlər qoşunlarını geri çəkməli idi. Ona görə də İngiltərə qoşunları 1945-ci ildə İranı tərk etdi. Lakin sovet qoşunları işğal bölgəsi olan Cənubi Azərbaycanda qalırdı. Müharibədən sonra Türkiyə kimi İran da yerləşdiyi coğrafi mövqeyə görə dünyanın geosiyasi vəziyyətində önəmli amilə çevrildi. Cənubi Azərbaycan məsələsi Soyuq müharibənin başlanmasına təsir edən amillərdən biri oldu. Bu məsələ 1945- ci ildə yaradılmış BMT-nin Təhlükəsizlik Şurasında müzakirə edilən ilk hadisə idi.
Şah hökuməti SSRİ-yə güzəştli neft müqaviləsi vəd edərək 1946-cı ildə sovet qoşunlarının İranı tərk etməsinə nail oldu. Bundan sonra İran ordusu hücum edərək Cənubi Azərbaycan hökumətini ləğv etdi. Ziyalılara və demokratik qüvvələrə qarşı repressiya siyasəti həyata keçirildi. Mətbuat üzərində senzura qoyulmuşdu. Ölkədə iqtisadi böhran güclənir, işsizlik artırdı. Kütləvi nümayiş və fəhlə tətilləri baş verirdi. 1949–1953-cü illəri əhatə edən ictimai-siyasi hərəkatın əsas tələbləri İranın siyasi həyatının demokratikləşdirilməsi, neft sənayesi üzərində ingilis inhisarına son qoyulması və bu sahənin milliləşdirilməsi idi. Bu hərəkatın başında Milli Cəbhə lideri Məhəmməd Müsəddiq dururdu. Müsəddiqin təklifi ilə Məclis neft sənayesinin milliləşdirilməsi haqqında qanun qəbul etdi. Xalq arasında böyük nüfuzu olan Müsəddiq Baş nazir təyin edildi. Şahın səlahiyyətləri məhdudlaşdırıldı. ABŞ və İngiltərənin köməyi ilə 1953- cü ildə dövlət çevrilişi baş verdi. Müsəddiq hökuməti devrildi.
1940-cı illərin sonlarında şah hökumətinin həyata keçirdiyi siyasətin mahiyyətini təhlil edin.
İRANDA “AĞ İNQİLAB”
1960-cı illərin əvvəllərində iqtisadi böhranın dərinləşməsi nəticəsində hökumət islahatlar keçirməyə məcbur oldu.
1960-cı illərin əvvəllərində şah hökumətinin islahatlar keçirməyə məcbur olmasının səbəbləri nə idi?
Bu islahatlar güc tətbiq edilmədən həyata keçirildiyi üçün “Ağ inqilab” adlandırıldı. İslahatlar sosial, iqtisadi və mədəni sahələri əhatə edirdi. Əsasən, aqrar sahədə aparılan bu islahatlar ilk olaraq 1962-ci ildə Cənubi Azərbaycanda həyata keçirilməyə başlandı. Çünki burada sosial ziddiyyətlər daha dərin, narazılıq daha güclü idi. Bu islahat kəndlilərin dövlətdən və iri torpaq sahiblərindən torpaq sahələri satın almasına yardım etməli idi.
AQRAR İSLAHATLARIN NƏTİCƏLƏRİ
Yarıfeodal torpaq mülkiyyətinə son qoyuldu.
Böyük torpaq sahibləri olan ruhanilərin narazılı-
ğına səbəb oldu.
Kəndlilərin böyük bir hissəsi torpaq sahibinə çevrildi.
İslahatın yarımçıq keçirilməsi və kəndlilərə dövlət tərəfindən maliyyə yardımının göstərilməmə-
si problemləri tamamilə aradan qaldırmadı.
Məhkəmə islahatı nəticəsində bu sahədə də nəzarəti itirmələri ruhanilərin şah hökumətinə qarşı nifrətini daha da artırdı. Həmçinin dünyəvi orta və ali məktəblərin açılması ruhanilərin nüfuzunu sarsıtmışdı. 1960–1970-ci illərdə reallaşdırılan islahatlarda ölkənin sənayeləşdirilməsinə xüsusi əhəmiyyət verilirdi.