Alman tarixçisi Leopold fon Rankenin yaradıcılığı ilə tarix sahəsində araşdırmalarda ilk mənbələr və dövlətlərarası münasibətlərin tarixdə yeri xüsusi əhəmiyyət qazandı. Mənbəyə əsaslanmaq prinsipi tarix elminin sonrakı inkişafına önəmli təsir göstərdi. Rankeyə görə, tarix elminin məqsədi nə keçmişi mühakimə etmək, nə də dövrümüzün baxışı ilə gələcəyə yol göstərmək deyil, sadəcə, keçmişdə gerçəyin necə olduğunu göstərməkdir.
Cəmaləddin Əfqani
XIX yüzillik müsəlman dünyasının ən məşhur filosoflarından biri əslən Cənubi Azərbaycandan olan Cəmaləddin Əfqanidir. O, Hindistanda və Əfqanıstanda ingilis müstəmləkəçiliyinə qarşı çıxmış, Qərb imperializmi ilə mübarizə aparmaq üçün müsəlmanların birləşməsi ideyasını irəli sürmüşdür. Despotizmi tərəqqinin düşməni kimi tənqid edən filosof müsəlman ölkələrində islahatların zəruriliyini vurğulayır və hakimiyyətin idarə olunmasında xalqın iştirakını təmin etməyi təklif edirdi. Əfqani İslam dünyasının tərəqqisi üçün elmin, təhsilin inkişafı və müasirləşməni əsas şərt hesab edirdi.
“Cəmaləddin Əfqaninin sosial-siyasi fəlsəfəsi”
Əfqani bütün dövrlərdə xalqların qazandıqları nailiyyətləri, gücü-qüdrəti elmlə bağlayırdı. İnsan yaşayışını təmin edən bütün nemətlər, var-dövlət və sərvət də, əsasən, elmin məhsuludur, bunlar hamısı sənayenin, əkinçiliyin və ticarətin elmi yollarla aparılmasının nəticəsidir. Şeyx Cəmaləddin inanırdı ki, gücsüzlük, cəhalət və səfalət içində olan müsəlmanlar mükəmməl təhsil sayəsində öz keçmiş qüdrət və xoşbəxtliklərinə qayıda bilərlər.
İsmayıl Qaspıralı
XIX yüzilliyin ikinci yarısı - XX yüzilliyin əvvəllərində türk dünyasının düşüncə tarixinə ən böyük təsir göstərənlərdən biri Krım tatarı İsmayıl Qaspıralı idi. O, Rusiyadakı türk-müsəlman xalqlarının mədəniyyət və təhsil yolu ilə birləşməsini istəyirdi. Qaspıralının düşüncələri Qazan tatarı Yusuf Akçuraya və Azərbaycan türkü Əli bəy Hüseynzadəyə də böyük təsir göstərmişdi.
İSMAYIL QASPIRALI
Geri qalmağımızın yeganə səbəbi cəhalətimizdir. Avropada nəyin icad edildiyinə və ya nələr olduğuna dair heç nə bilmirik. Bu təcriddən qurtarmaq üçün bunları oxuya bilməyimiz lazımdır. Avropa düşüncəsini avropalı qaynaqlardan öyrənməliyik. İlk və orta məktəblərimizin proqramlarına bu fənləri daxil etməliyik ki, şagirdlərimiz bu düşüncələri öyrənsinlər.
İsmayıl Qaspıralının fikirlərini necə dəyərləndirirsiniz? Mülahizələrinizi müasir dövrlə əlaqələndirin.
Fridrix Nitsşe
Alman filosofu Fridrix Nitsşe və başqaları şəxsiyyətin ucaldılmasını təbliğ edən cərəyanın əsasını qoymuşdur. 1870-ci il Fransa-Prussiya müharibəsində könüllü iştirak edən Nitsşenin “Belə buyurdu Zərdüşt” əsəri dünya klassik nümunələri arasında göstərilir.