DÜNYA ÖLKƏLƏRİ XIX YÜZİLLİK-XX YÜZİLLİYİN ƏVVƏLLƏRİNDƏ
Kokand, Xivə xanlıqları və Buxara əmirliyi öz aralarında mübarizə aparırdı. Bu feodal dövlətlərinin daxilində də tayfalararası ixtilaflar var idi. Bütün bu amillər Rusiyanın işğalını asanlaşdırdı. Lakin Rusiya bu bölgədə nüfuz uğrunda İngiltərə ilə mübarizə aparmalı oldu. 1864-1895-ci illər ərzində Rusiya bölgənin işğalını həyata keçirdi. Buxara əmirliyi və Xivə xanlığı Rusiyanın asılılığını qəbul etdi. Kokand xanlığı süqut etdi. Türküstanın zəbt edilməsini asanlaşdıran əsas səbəblər bölgədə vahid, güclü dövlətin olmaması və Rusiyanın hərbi- texniki üstünlüyü idi. İşğaldan sonra bölgəyə rus kəndlilərinin köçürülməsi həyata keçirildi.
İşğaldan sonra Azərbaycan, Şimali Qafqaz və Mərkəzi Asiyada çar Rusiyasının siyasətinin oxşar cəhəti nə idi?
“XALQLAR HƏBSXANASI”
II Aleksandrdan sonra hakimiyyətə III Aleksandr (1881-1894) gəldi. Onun dövründə irticaçı siyasət gücləndirildi. Milli-dini zülm və ruslaşdırma siyasəti genişləndirildi. Qeyri-rus millətlərə qarşı təzyiq artırıldı. Volqaboyu türklərinin - Qazan tatarlarının, başqırdların və çuvaşların xristianlaşdırılması bu siyasətin tərkib hissəsi idi. Dinini və dilini dəyişmək istəməyənlərə qarşı iqtisadi və inzibati təzyiqlər edildi. Qafqazın, Türküstanın türk və digər müsəlman xalqlarının siyasi-iqtisadi və mədəni hüquqları məhdudlaşdırıldı.
Çar Rusiyasının Volqaboyu türklərinə və Azərbaycan xalqına qarşı həyata keçirdiyi müstəmləkəçi siyasəti müqayisə edin.
Təzyiqə ən çox məruz qalan xalqlardan biri də yəhudilər idi. Onlara qarşı da məqsədyönlü şəkildə qətl və qarətlər həyata keçirilir, siyasi və mədəni hüquqları məhdudlaşdırılırdı. Ümumiyyətlə, bütün qeyri-rus millətlərə qarşı yürüdülən mürtəce siyasətə görə Rusiya “xalqlar həbsxanası” adlandırılırdı.
II Nikolayın hakimiyyəti dövrü (1894-1917) Rusiyada mütləq monarxiyaya qarşı mübarizənin güclənməsi ilə səciyyəvidir. XIX yüzilliyin sonu - XX yüzilliyin əvvəllərində Rusiya iqtisadiyyatı böhran keçirirdi. Bu həmin dövrdə baş
II Nikolay
verən Dünya iqtisadi böhranının nəticəsi idi. Belə ki Rusiya iqtisadiyyatına qoyulan xarici kapitalın azalması bir çox fabrik və zavodların fəaliyyətini dayandırmasına səbəb olmuşdu. İşsizliyin artması tətil və nümayişlərin baş verməsi ilə nəticələndi.
Həmçinin Rusiya
əhalisinin yarıdan çoxunu təşkil edən qeyri-rusların, xüsusən də türk-müsəlman xalqlarının siyasi, iqtisadi və mədəni hüquqlarının məhdudlaşdırılması siyasəti milli azadlıq hərəkatının yüksəlməsinə səbəb oldu. Yaponiyaya qarşı 1904-1905-ci il müharibəsində Rusiyanın məğlub olması ölkənin beynəlxalq nüfuzuna mənfi təsir göstərməklə yanaşı, daxili vəziyyəti daha da pisləşdirdi. Mövcud sosial-iqtisadi böhran dərinləşdi. Beləliklə, bu və digər səbəblər Rusiyada ilk inqilabın başlanmasına təkan verdi.
1905-1907-ci İLLƏR İNQİLABI
1905-ci ilin yanvarında Peterburqda nümayişçilərin gülləbaran edilməsi ilə başlanan inqilab bütün ölkəni bürüdü. Əhalinin bütün təbəqələri islahatlar keçirilməsini tələb edirdi. Eyni zamanda müstəmləkə xalqlarının da milli azadlıq hərəkatı genişləndi. Çar hakim dairələri inqilabın və azadlıq hərəkatının qarşısını almaq üçün milli və dini münaqişələr törədirdi.
Ölkəni bürüyən tətil hərəkatı hökuməti güzəştə getməyə məcbur etdi. Çar söz, mətbuat, təşkilat qurmaq, yığıncaq azadlığı və məhdud qanunverici səlahiyyətlərə malik Dövlət Dumasının çağırılması haqqında bəyannamə elan etdi.
1905-1907-ci illər inqilabının səbəblərini Rusiyanın mövcud siyasi və sosial-iqtisadi quruluşu ilə əlaqələndirin və təhlil edin.
Çar hakim dairələrinin milli və dini münaqişələr törətməsi siyasətini Azərbaycan tarixi ilə əlaqələndirərək dəyərləndirin.