PƏHLƏVİLƏR SÜLALƏSİ
Baş nazir olsa da, hərbi nazir vəzifəsini əlində saxlayan Rza xan 1925-ci ilin dekabrında məclisi Qacarlar sülaləsinin devrilməsinə və özünü şah elan etməsinə məcbur etdi. Yeni sülalə Pəhləvi adını aldı. Hakimiyyətinin ilk illərində Rza şah Qacarlardan fərqliliyini göstərmək üçün parlamentə və sahibkarlığa hörmətlə yanaşdı.
Cəngəlilər. 1920ci il
Lakin zaman keçdikcə məclisin əhəmiyyəti azaldılır, şahın mövqeyi güclənirdi. Tezliklə ölkədə hərbi diktatura quruldu, hərbi mükəlləfiyyət tətbiq edildi. Yürüdülən mərkəzləşdirmə siyasəti nəticəsində xanların separatçılığına son qoyuldu. 1935-ci ildən diplomatik yazışmalarda dövlət İran adlandırılmağa başlandı. Fars dili dövlət dili elan edildi, başqa dildə kitab və qəzet nəşri qadağan edildi. Paniranizm dövlətin rəsmi ideologiyasına çevrildi.
Rza şah milli sənayeni və ticarəti inkişaf etdirmək məqsədilə gömrük muxtariyyəti tarifləri, ölkəyə gətirilən mallara yüksək himayəedici vergi müəyyənləşdirdi. Bu tədbirlər milli istehsalın və sənayenin inkişafına yol açdı. Buna baxmayaraq, 1929–1933-cü illərin iqtisadi böhranı ölkənin iqtisadi cəhətdən geri qaldığını göstərdi. Bu, hökumətin ölkədə dövlət kapitalizmi siyasətini həyata keçirməsinə gətirib
İrandakı kazak briqadası
çıxardı. İngilis-İran neft şirkəti ilə bağlanmış müqavilə ləğv edildi, şirkətin eksterritoriallıq hüququna son qoyuldu. İranın maraqlarını müdafiə edən yeni müqavilə imzalandı. Eləcə də məcburi pulsuz ibtidai təhsil, orta və ali təhsil müəssisələri yaradıldı. 1935-ci ildə çadranın məcburi çıxarılması haqqında dekret verildi, Avropa geyimi tətbiq edildi, təmtəraqlı feodal titulları ləğv edildi, soyadlar verildi. İctimai həyatda ruhanilərin mövqeyini zəiflətmək məqsədilə 30-cu illərin ortalarında ruhanilərə moizələrində siyasətə qarışmaq və hökuməti tənqid etmək qadağan edildi.
30-cu illərin ortalarına qədər İranın SSRİ ilə əlaqələri mehriban qonşuluq münasibətləri formasında idi. İranın xarici ticarət əlaqələrinin 40%-i SSRİ-nin payına düşürdü. Lakin İkinci dünya müharibəsi ərəfəsində hökumətdə Almaniyaya meyil artdı. İranın dəmiryol və sənaye avadanlıqlarının təchizi Almaniyanın inhisarına keçdi. Xarici ticarətdə Almaniyanın payı yüksəldi. Ölkədə faşist Almaniyasının təxribat və kəşfiyyat orqanları fəallaşdı. Bu da, öz növbəsində, müharibə illərində SSRİ-nin və İngiltərənin İrana müdaxilə etməsinə yol açdı.
Dövlətin inkişafı naminə Rza şahın hansı addımını daha yüksək dəyərləndirmək olar?
Sizcə, ictimai həyatda ruhanilərin mövqeyini zəiflətmək hansı məqsədə xidmət edirdi?