ağırlıq mərkəzi Atlantikdən Sakit okean bölgəsinə keçdi. Afrika-Avrasiya bölgəsində enerji mənbələri və tranzit yolları geosiyasi mübarizə meydanına çevrildi. Avrasiyanın ağırlıq mərkəzini təşkil edən Qara dəniz-Qafqaz-Mərkəzi Asiya üçbucağı uğrunda ABŞ, Rusiya və Çin arasında geosiyasi mübarizə gücləndi.
“Soyuq müharibə” dövründən sonrakı beynəlxalq münasibətlərin hansı xüsusiyyətləri var?
Çoxqütblü dünya nizamında dünyanın geosiyasi, geoiqtisadi və geostrateji vəziyyətində hansı dəyişikliklər baş vermişdi?
VLADİMİR PUTİN
2007-ci ildə Münhen Təhlükəsizlik
Konfransındakı çıxışından
“Soyuq müharibə”dən sonra təklif edilən təkqütblü dünya modeli də reallaşmadı. Təkqütblü dünya modeli nə deməkdir axı? Bu, bir mərkəzdə birləşən hakimiyyət, bir əldə cəmləşən güc, bir mərkəzdən verilən qərar deməkdir. Bu, bir ağanın, bir suverenin dünyası deməkdir. Hesab edirəm ki, müasir dünya üçün təkqütblü model nəinki qəbuledilməzdir, eyni zamanda da mümkünsüzdür.
Mənbəni təhlil edin. Çıxışı Çörçillin Fultondakı çıxışı ilə müqayisə edin. Sizcə, bunu yeni “Soyuq müharibə”nin başlanğıcı saymaq olarmı?
“Soyuq müharibə” dövründən sonrakı dövlətlər- arası münasibətlərin digər xüsusiyyəti iqtisadi məsələlərinin ön plana çıxması idi. İqtisadi potensial və güc həmişə dövlətlərarası münasibətlərdə önəmli olsa da, bu dövrdə daha böyük əhəmiyyət daşımağa başladı. Artıq hərbi və ideoloji münaqişə səbəbləri aradan qalxmış, dövlətlərarası münasibətlər, əsasən, iqtisadi rəqabət üzərində qurulmuşdu. Müasir dövrdə iqtisadi rəqabət mübarizəsində ABŞ-yə qarşı iki əsas bölgə dayanır: Avropa Birliyi və Asiya-Sakit okean. Həmçinin rəqabət mübarizəsinin motivləri də dəyişmişdir. Bu motivləri ən yaxşı məhsulları
kimin istehsal etməsi, həyat səviyyəsinin daha sürətlə yüksəlməsi, ən yaxşı təhsilə malik işçi qüvvəsinin olması, ticarətdə öndə olması və s. təşkil edir. Beləliklə, cəmiyyətin iqtisadi rifah həssaslığının artması dövlətlərin xarici siyasətinə təsir göstərmiş, nəticədə beynəlxalq münasibətlərdə iqtisadi amil ön plana çıxmışdır. Bu isə qloballaşma prosesinin genişlənməsinə səbəb olmuşdur. Qloballaşma “soyuq müharibə”dən sonrakı dövrü izah etmək üçün ən çox istifadə edilən anlayışdır. Elmi-texnoloji və iqtisadi inkişaf nəticəsində müasir dünya sisteminə daxil olan dövlətlər arasında bağlılıq artmışdır. Nəticədə dünyanın istənilən bölgəsində baş verən hadisələr, proseslər digər dövlətlər və cəmiyyətlərə də təsir edir. Böyük iqtisadi güclər yeni nüfuz dairələri ələ keçirmək uğrunda mübarizə aparırlar. Yaxın Şərq, Afrika, Mərkəzi Asiya, Qafqaz və Latın Amerikası onların mübarizə meydanına çevrilmişdir. SSRİ-nin süqutundan sonra Qafqaz və Mərkəzi Asiyada meydana gələn rəqabət mübarizəsinin əsasında strateji və siyasi mənafelərlə yanaşı, təbii resurslara nəzarət dayanır. ABŞ və Rusiya bölgədə təsir dairəsi yaratmağa çalışır, Avropa Birliyi isə neft, təbii qaz resurslarından yararlanma mübarizəsində iştirak edir.
Müasir dövrdə qloballaşma dövlətlərarası münasibətlərə necə təsir göstərir?
ZBİQNEV BZEJİNSKİ
“Böyük şahmat lövhəsi”, İstanbul, 2005
Ərazisinin kiçik olmasına və əhalisinin azlığına baxmayaraq, Azərbaycan böyük enerji qaynaqları səbəbi ilə geosiyasi əhəmiyyətə malikdir. Əgər Azərbaycan tamamilə Moskvanın hakimiyyəti altına girərsə, Mərkəzi Asiya dövlətlərinin müstəqilliyinin mənası qalmaz.
Rusiyanın nəzarətində olmayan regiondan keçən boru kəməri ilə Qərb bazarına bağlanan müstəqil Azərbaycan inkişaf etmiş və yüksək enerji istehlak edən iqtisadiyyatlarla enerji ilə zəngin Mərkəzi Asiya arasında nəqliyyatı təmin edən əsas yol ola bilər.