DÜNYA ÖLKƏLƏRİ XIX YÜZİLLİK-XX YÜZİLLİYİN ƏVVƏLLƏRİNDƏ
BÖYÜK DÖVLƏTLƏR ARASINDA RƏQABƏT
XIX yüzilliyin ikinci yarısında Avropanın böyük dövlətləri dünyada dövlətlərarası münasibətlərə istiqamət verməyə davam edirdi. Böyük Britaniya dənizlərdəki hakimiyyətini genişləndirməyə və Avropada hər hansı bir dövlətin hakim olmasının qarşısını almaq üçün dövlətlər arasında “güc tarazlığı”nı qorumağa çalışırdı. Münaqişələrdə iştirak etməmək üçün, əsasən, ittifaqlara daxil olmayaraq – təcridçilik siyasəti yürüdür, yalnız öz mənafeyinə uyğun gəldikdə hər hansı bir dövlətlə müttəfiq olurdu.
İqtisadi böhranlar satış bazarları və xammal ehtiyacını artırdığı üçün müstəmləkələr uğrunda rəqabəti gücləndirdi. Böyük dövlətlər müstəmləkə ərazilərini genişləndirməyə çalışır, bu isə onların arasında mənafelərin toqquşmasına və ziddiyyətlərin kəskinləşməsinə səbəb olurdu. İngiltərə və Rusiya Əfqanıstan uğrunda mübarizə aparırdı. İngilislər Hindistanın sərhədlərinin təhlükəsizliyini təmin etməyə çalışır, Rusiya isə Hind okeanına yaxınlaşmaq istəyirdi. Afrikada Fransa və İngiltərə mübarizə aparırdı. Rəqabət mübarizəsi iqtisadi və hərbi sahələrdə də gedirdi.
Almaniyanın güclənməsi qitədə heç bir dövlətin güclənməsini istəməyən İngiltərənin ənənəvi xarici siyasətinə zidd idi. İngiltərə sənayesi Almaniya sənayesi ilə rəqabətdə uduzurdu. Almaniyanın öz hərbi dəniz donanmasını gücləndirməsi də dənizlərdə hakim olan İngiltərəni narahat edirdi. Bütün bu amillər hələ XIX yüzilliyin sonlarına qədər düşmən olan dövlətləri: İngiltərə, Fransa və Rusiyanı yaxınlaşdırdı. Bu, XIX yüzillikdə İngiltərənin baş naziri və xarici işlər naziri olmuş Henri Palmerstonun “İngiltərənin daimi dostu və düşməni yoxdur, daimi mənafeyi var” prinsipinin sübutu idi.
XX yüzilliyin əvvəllərində Fransa ilə Böyük Britaniya arasında yaxınlaşma başladı. Bu yaxınlaşmanın əsas səbəbi Almaniyanın güclənməsi idi. Fransa və İngiltərə müstəmləkələrlə bağlı ziddiyyətlərdə razılığa gələrək 1904-cü ildə Antanta (səmimi saziş) adlanan müqavilə imzaladı. Bu müqavilə
Fransanın vasitəçiliyi ilə İngiltərə və Rusiyanın barışmasına da şərait yaratdı. 1907-ci ildə İngiltərə və Rusiya arasında müqavilənin bağlanması ilə Antanta ittifaqının yaranması başa çatdı. Beləliklə, Avropa bir-birinə düşmən olan iki bloka bölündü.
XX yüzilliyin əvvəllərində İngiltərənin ənənəvi xarici siyasətinin dəyişməsinin səbəbi nə oldu?
BÖHRANLAR DÖVRÜ
XX yüzilliyin əvvəllərində Avropada bir çox dövlətlərarası böhranlar baş verdi. Balkanlardakı vəziyyət sülh üçün daha böyük bir təhdid təşkil edirdi. Avstriya-Macarıstan və Rusiya Osmanlı imperatorluğunun zəifləməsindən istifadə edərək bu bölgədəki təsirlərini artırmağa çalışırdı. 1904-1905-ci illər müharibəsində Rusiya Yaponiyaya məğlub olduqdan sonra diqqətini Balkanlara yönəltmişdi. O, burada slavyan xalqlarını, xüsusilə də müttəfiqi olan Serbiyanı himayə edirdi. Balkanlarda yaranacaq bir böhran mövcud bloklar arasında münaqişəyə səbəb ola bilərdi.
XX yüzilliyin əvvəllərində Balkanlarda bir neçə böhran baş verdi:

- 1908-ci ildə Avstriya-Macarıstan Osmanlı dövlətinin zəifləməsindən istifadə edərək Bosniya-Hersoqovinanı ilhaq etdi. 1905-ci il inqilabı nəticəsində zəifləyən Rusiya buna müqavimət göstərə bilmədi.
- Balkan dövlətlərinin təşkil etdiyi ittifaq tərəfindən Osmanlı imperatorluğu Birinci Balkan müharibəsində (1912-1913) məğlub edildi. Lakin qaliblər arasında işğal edilmiş ərazilərin bölüşdürülməsi uğrunda mübarizə 1913-cü ildə başlayan İkinci Balkan müharibəsinə səbəb oldu. Bu müharibə iki imperialist dövlət bloku arasındakı rəqabəti daha da dərinləşdirdi. Ardıcıl baş verən bu böhranlar ayrı- ayrı ölkələrdə millətçiliyi gücləndirdi.

Balkan müharibələrini Eyler-Venn diaqramından istifadə etməklə müqayisə edin.