DÜNYA ÖLKƏLƏRİ 1918-1945-Cİ İLLƏRDƏ
QACARLAR DÖVLƏTİNİN SİYASİ VƏZİYYƏTİ
Qacarlar dövləti I Dünya müharibəsində iştirak etməyib özünün neytrallığını elan etsə də, onun ərazisi vuruşan dövlətlərin mübarizə meydanına çevrilmişdi. Müharibənin nəticəsi olaraq ölkə ərazisi, demək olar ki, bütünlüklə ingilis ordusu tərəfindən zəbt edildi. İqtisadiyyatı çökmüş, müflisləşmiş ölkədə məclis buraxılmışdı. Dövlətdə hökumət kabinələri tez-tez dəyişilirdi. 1918-ci ildə yaradılmış ingilispərəst Vusuquddövlə hökuməti məclisin razılığı olmadan konstitusiyanı pozaraq İngiltərə ilə saziş (1919) imzaladı. Bu saziş Qacarlar ordusunu, maliyyəsini, yol tikintisini, xarici ticarəti və ölkənin digər ictimai-siyasi sahələrini ingilislərin nəzarətinə verdi.
Bütün bunlar ümumxalq narazılığı doğurdu. 1920-ci ilin aprelində Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin başçılığı ilə Təbrizdə üsyan başlandı. Bununla yanaşı, Gilanda cəngəlilər hərəkatı, daha sonra Xorasanda xalq-azadlıq hərəkatı alovlandı. Lakin üsyançıların pərakəndə və lokal hərəkət etməsi İngiltərədən kömək alan mərkəzi hakimiyyətə üsyanları yatırmağa şərait yaratdı.
Xalq-azadlıq hərəkatlarını yatırmasına baxmayaraq, ingilis boyunduruğundan çıxa bilməyən Qacarlar sülaləsi ölkədə nüfuzunu itirdi. Belə şəraitdə 1921-ci ildə Tehranda dövlət çevrilişi edildi. Çevriliş Təbatəbai tərəfindən hazırlanmış, Rza xanın komandanlığı altındakı Kazak briqadası tərəfindən həyata keçirilmişdi. Hökumət devrildi və Təbatəbainin başçılığı ilə yeni hökumət təşkil edildi. Rza xan hərbi nazir oldu.
Yeni hökumət “Aristokratlara qarşı mübarizə haqqında” bəyannamə dərc etdi. Bəyannamədə fəhlə və kəndlilərin vəziyyətinin yaxşılaşdırılması məqsədi elan olunur, müstəqil siyasət yürüdüldüyü və 1919-cu il ingilis-Qacarlar müqaviləsinin ləğv edildiyi bildirilirdi. Tezliklə bütün ingilis maliyyə məsləhətçiləri, hərbi təlimatçıları, eləcə də ordusu ölkədən çıxarıldı. Beləliklə, İngiltərə Birinci dünya müharibəsindən sonra əldə etdiyi bütün mövqelərini itirdi. 1923-cü ildə Rza xan Baş nazir oldu.
Sizcə, ingilis hökumətinin xalq-azadlıq hərəkatlarının yatırılmasında hansı maraqları var idi?
Mənbələr əsasında 1918-1920-ci illər tarixinə dair təhlillər aparıb tezislər hazırlayın.
Qəzvin qala qapıları