20
DÜNYA ÖLKƏLƏRİ İKİNCİ DÜNYA MÜHARİBƏSİNDƏN SONRA
TÜRKİYƏ VƏ İRAN
Trumen doktrinası, “Marşall planı”, Kıbrıs sülh hərəkatı, “Ağ inqilab”, İslam inqilabı,
İran-İraq müharibəsi
İkinci dünya müharibəsində hər iki tərəfin cəhdlərinə baxmayaraq, Türkiyə uzun müddət bitərəf qaldı. 1945-ci ilin fevralında Türkiyə Almaniya və Yaponiyaya müharibə elan etdi. Yaranması nəzərdə tutulan BMT-yə üzv qəbul edilmək üçün bu addımın atılması əsas şərt idi. Bu dövrdə SSRİ-nin ərazi iddiaları irəli sürməsi Türkiyənin beynəlxalq vəziyyətini çətinləşdirdi. Ona görə də Türkiyə SSRİ-nin təcavüz təhlükəsinə qarşı ABŞ ilə yaxınlaşmağa məcbur oldu. Trumen doktrinası və “Marşall planı”na əsasən ABŞ Türkiyəyə hərbi-iqtisadi yardım göstərdi.
ABŞ PREZİDENTİ HARRİ TRUMEN
ABŞ Konqresində çıxışı. 12 mart 1947-ci il
“Tarix”. İstanbul, 2002
Dünyanın azadlıqsevər xalqları üçün müstəqil və iqtisadi cəhətdən sabit bir dövlət olaraq Türkiyənin gələcəyi, şübhəsiz, Yunanıstanınkından önəmsiz deyil. ... Türkiyənin milli birliyi və bərabərliyi Yaxın Şərqdə nizamın qorunması üçün son dərəcə önəmlidir. ... Yunanıstanda olduğu kimi, Türkiyənin ehtiyac duyduğu yardımı da ABŞ təmin etməlidir. ... Yunanıstanda hakimiyyətin silahlı azlığın əlinə keçməsi qonşu Türkiyəyə də təsir göstərə biləcəkdir. Qarışıqlığın bütün Yaxın Şərqə yayılma ehtimalı yüksəkdir. Bu həlledici anda Yunanıstan və Türkiyəyə lazım olan yardımı etməsək, bunun təsirləri Qərbdə və Şərqdə özünü göstərəcəkdir.
Trumen Türkiyənin əhəmiyyətini necə əsaslandırır? Türkiyənin gələcəyi hansı dövlət üçün önəmli hesab edilir?
İkinci dünya müharibəsində Türkiyənin bitərəfliyini qoruyub saxlayan prezident İsmət İnönü müharibədən sonra ölkədə demokratik tədbirlərin həyata keçirilməsini təmin etdi.
Ölkənin qarşılaşdığı sosial-iqtisadi problemlər xarici iqtisadi əlaqələri genişləndirməklə həll oluna bilərdi. Ona görə də bu dövrdə siyasi, iqtisadi və sosial sahələrdə islahatlar keçirildi.
TÜRKİYƏ PREZİDENTİ İSMƏT İNÖNÜ
May, 1945-ci il
“Tarix”. İstanbul, 2002
İnkişaf etmiş cəmiyyətin maddi şərtlərini və mənəvi vasitələrini mümkün qədər tez tamamlamaq üçün çalışmalıyıq. Respublika ilə qurulan xalq idarəsi bütün istiqamətlərdə irəliləməyə və inkişafa davam edəcəkdir. Müharibə dövrünün ehtiyatlı tədbirlərini zəruri edən çətinliklər aradan qalxdıqca ölkənin siyasi və düşüncə həyatında demokratiya daha da genişlənəcək.
İsmət İnönü ölkədə demokratiyanın genişlənməsinə hansı amilin təsir edəcəyini irəli sürürdü?
Türkiyədə iqtisadiyyata dövlət nəzarəti nisbətən yumşaldıldı. Xarici ticarətin genişlənməsinə imkan verildi.
BMT-yə üzv olan Türkiyə daxili siyasətdə demokratikləşmə tədbirləri həyata keçirdi. İlk növbədə, siyasi partiyaların yaradılmasına icazə verildi. Hakimiyyətdə olan Cümhuriyyət Xalq Partiyasının bir qrup üzvü ayrılaraq Demokrat Partiyasını qurdu. Onlar iqtisadi siyasətdə milliləşdirmənin əleyhinə çıxırdılar. 1950-ci il seçkilərində Demokrat Partiyasının qalib gəlməsi Türkiyə tarixində dönüş nöqtəsi oldu. Partiyanın liderləri Cəlal Bayar prezident, Adnan Menderes isə Baş nazir oldu. Bu dövrdə Türkiyənin xarici siyasətində ABŞ-yə meyil gücləndi. Türkiyə NATO-ya daxil olmaq üçün Koreya müharibəsində