DÜNYA ÖLKƏLƏRİ XIX YÜZİLLİK-XX YÜZİLLİYİN ƏVVƏLLƏRİNDƏ
Onun bir çox əsərlərində almanlara mənfi münasibət hiss olunsa da, sonralar Almaniyada nasistlər Nitsşenin fəlsəfəsindən istifadə etmişlər.
FRİDRİX NİTSŞE
“Dəccal” əsəri
Xristianlıq antik mədəniyyətin mirasını bizdən aldı. Sonra da bizi İslam mədəniyyətinin mirasından məhrum etdi. Əsasən, bizə Yunanıstan və Romadan daha yaxın olan, birbaşa duyğu və zövqümüzə xitab edən İspaniyanın möhtəşəm Məğrib (şərq-red.) mədəniyyətini ayaqlar altında tapdaladı...
Nitsşenin bu fikirlərini necə dəyərləndirirsiniz?
İqtisadiyyatın inkişafı təhsil sahəsində də yeniliklərə səbəb oldu. Texniki tərəqqi oxumağı, müəyyən hesablamalar aparmağı zəruri edirdi. Ona görə də XIX yüzilliyin ikinci yarısında Qərbi Avropanın bir sıra ölkələrində icbari və ödənişsiz təhsil tətbiq edildi. Bu amil qəzet, kitab oxuyan insanların sayını artırdı. Nəticədə Qərbi Avropada elm və təhsil inkişaf etdi. Bu, öz növbəsində, sosial-iqtisadi inkişafa təsir göstərdi.
XIX yüzilliyin birinci yarısında Osmanlı dövlətində həyata keçirilən islahatlar təhsil sahəsinə də təsirsiz qalmadı. Bu islahatlara əsasən dünyəvi ibtidai, orta və ali məktəblərin açılması nəzərdə tutulurdu.
XIX yüzilliyin ikinci yarısında Qərbi Avropanın bir sıra ölkələrində icbari və ödənişsiz təhsilin tətbiq edilməsinin səbəb-nəticə əlaqəsini şərh edin.
XIX yüzillik - XX yüzilliyin əvvəllərində dünya və Azərbaycan mədəniyyətinin qarşılıqlı təsirlərini şərh edin.
ƏDƏBİYYAT
XIX-XX yüzilliyin əvvəllərində şair və yazıçılar öz əsərlərində ictimai-siyasi problemlərə daha geniş münasibət bildirməyə başladılar. Türk
Namiq Kamal
ədəbiyyatına Qərb mədəniyyəti nümunələrini ilk dəfə gətirən İbrahim Şinasi olmuşdur. O, türk dilində qəzetin və teatrın əsasını qoymuşdur. XIX yüz illik türk düşüncə tarixinin ən böyük siması “vətən və hürriyyət şairi” adlanan Namiq Kamaldır. O, Osmanlı dövlətindəki problemlərin ədalətsizlikdən qaynaqlandığını düşünürdü. Osmanlı dövlətinin qurtuluşunu, keçmişdə olduğu kimi, hüququn üstünlüyü və ədalətli bir sistemin qurulmasında görürdü. Onun fikrincə, hürriyyət (azadlıq) və ədalətə əsaslanan toplum inkişafı və həmrəyliyi təmin edə bilər. Şair demokratiyanı, hakimiyyət bölgüsünü iqtisadi və siyasi sahələrdə
Rabindranat Taqor
inkişafı təmin edən əsas amil hesab edirdi.
Hindistanın mədəniyyət və ictimai xadimi Rabindranat Taqorun əsərləri bədii kamilliyi və fəlsəfi dərinliyi ilə dünyada məşhur idi. Onun sosial bərabərsizliyi tənqid edən “Qora” romanı ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı almışdır. Əsərin əsas qəhrəmanı Qora Hindistanın azadlığı və inkişafını bütün təbəqə-
Viktor Hüqo
lərin hinduizm dini ətrafında birləşməsində görür.
Viktor Hüqonun yaradıcılığında XIX yüzilliyin ən kəskin sosial problemləri öz əksini tapırdı. “Səfillər” onun ən məşhur romanlarından biridir. Lui Napoleon hərbi çevriliş edib hakimiyyəti ələ aldıqda