DÜNYA ÖLKƏLƏRİ XIX YÜZİLLİK-XX YÜZİLLİYİN ƏVVƏLLƏRİNDƏ
XX yüzilliyin ilk illərində kütləvi hərəkatlara qarşı sərt cəza tədbirləri tətbiq edildi.
Müstəmləkə zülmünün getdikcə artması, ingilis məmurlarının özbaşınalığı ümumxalq narazılığına səbəb olurdu. Müstəmləkəçilərin özbaşınalıqlarına qarşı etiraz əlaməti olaraq ingilis mallarının boykot edilməsinə başlanıldı. Passivliyinə baxmayaraq, boykot ən kütləvi mübarizə forması idi. Bu, Hindistan tarixində birinci ümumxalq hərəkatı hesab edilə bilər.
ÇİN
XVIII yüzillikdən etibarən Çin imperatorlarının ölkəni ətraf aləmdən tədric etmək siyasəti təcavüzkar siyasət yürüdən Avropa ticarət şirkətlərinin planlarına zidd idi. Vəziyyəti dəyişmək haqqında düşünən ingilislər hind vilayətlərində becərdikləri tiryəkin Çinə ixracını artırdılar.
Bununla onlar böyük gəlir əldə etməklə yanaşı, Çin bazarında ticari əlaqələr qurmaq imkanı da əldə etdilər. 1800-cü ildə tiryəklə ticarət qadağan olunduğundan qaçaqmalçı yollarından istifadəyə başlanıldı. Bu hal ziddiyyətin yaranmasına səbəb oldu. Cənub əyalətlərinin hakimi bu yolda əməli addımlar atmaqla (ingilis faktoriyalarında qaçaqmalların müsadirə edilməsi) ingilislərlə toqquşmalara gətirib çıxardı. Son nəticədə ingilis hərbi eskadrasının Çin sahillərinə
yaxınlaşması ilə 1840-1842-ci illəri əhatə edən və tarixdə Birinci “Tiryək” müharibəsi adlanan müharibə başladı. Çinin məğlubiyyəti Nankin sülh müqaviləsi ilə bitdi. Müqaviləyə görə, Çin İngiltərəyə böyük məbləğdə təzminat ödədi, 5 limanını ticarət üçün açdı, ingilislərə ticari güzəştlər, eləcə də faktoriyalarda xarici missiya üçün eksterritoriallıq hüququ verdi.
Syanqan (Honkonq) İngiltərənin mülkiyyətinə keçdi. 1844-cü ildə ABŞ və Fransa da Mancur hökumətini qeyri-bərabər müqavilə imzalamağa məcbur etdi.
Sizcə, eksterritoriallıq hüququnun xaricilərə nə dərəcədə faydası dəyə bilərdi?
Növbəti on ildə xarici siyasi problemlər daxili problemlərlə qaynayıb-qarışdı. 1850-ci ildə ölkənin cənub-şərq əyalətlərində Taypinlər üsyanı başlandı. Tezliklə üsyançılar Nankini tutub öz dövlətlərini yaratdılar.
Krım müharibəsi bitdikdən sonra ingilislər və fransızlar Çində öz fəaliyyətlərini aktivləşdirdilər. Onlar yeni güzəşt və hüquqlar tələb edirdilər.
1856-cı ildə Çinə qarşı Böyük Britaniya və Fransanın İkinci “Tiryək” müharibəsi (1856-1860) başladı. Müharibənin yekunu olaraq ingilis və
Nankin müqaviləsinin imzalanması