Daş keşikçilər
OĞLANQALA.
RƏS. İ.MƏMMƏDOV
TƏPƏGÖZ TİKİLİLƏRİNDƏN
OLAN OĞLANQALANIN
QALIQLARI.
NAXÇIVAN, 1936-cı İL
B
ilirsiniz ki, qədim dövrlərdə insanlar təbiət qüvvələri ilə mübarizə
aparmağa məcbur idilər. Onlar vəhşi heyvanlardan, yağış, qar və
tufandan qorunmaq üçün mağaralara üz tuturdu. Zaman keçdikcə
cəmiyyətdə ciddi dəyişikliklər baş verdi. Təbiətlə mübarizədə böyük təcrü-
bə qazanan insan evlər tikməyə, böyük məskənlər salmağa başladı. Əmək
alətləri təkmilləşdikcə istehsalda artdı. Ox və kamana, nizəyə malik insan
üçün vəhşi heyvanlar o qədər də təhlükə yaratmırdı. İndi daha ciddi təh-
lükə vardı: insanın özü!
Yeni ərazilər, otlaqlar, əkin sahələri - bir sözlə, sərvət uğrunda mübarizə
başlamışdı. Təbiət qüvvələrinə qalib gələn insan indi özü özünə qənim
kəsilməkdə idi. Artıq heyvanların deyil, güclü qonşuların hücumlarından
qorunmaq lazım gəlirdi. Evlər müdafiə olunmaq üçün çox zəif idi. Məs-
kənlərin ətrafına çəkilən hündür və enli torpaq sədlər də güvənli deyildi.
Bunun üçün daha etibarlı tikililərə ehtiyac var idi. Qalalar məhz bu zə-
rurətdən meydana gəldi.
“Təpəgöz” tikililəri
Qədim əfsanə və nağıllarda qeyri-adi bədən quruluşuna, böyük gücə ma-
lik təpəgözlərdən bəhs edilir. "Kitabi-Dədə Qorqud”da "Basatın Təpəgözü
öldürdüyü boy” adlı hissə var. Qədim yunanlar təpəgözləri sikloplar ad-
landırmışlar. Rəvayətə görə, təpəgözlər özlərinə iri qalaçalar tikirmişlər.
Alimlər belə qalaçaları siklopik tikintilər adlandırır.
Azərbaycanda da iri qaya parçalarından quraşdırılan belə tikililərə rast
gəlinir. Alimlərin fikrincə, bu tikililərin yaşı 3000 ildən çoxdur. Bu qala-
çalar yonulmamış qayalardan heç bir bitişdirici inşaat məhlulu (əhəng,
sement və s.) istifadə edilmədən quraşdırılırdı. Onların yalnız bir giriş qa-
pısı olur, təhlükə zamanı iri sal daşla bağlana bilirdi. Yerli əhali siklopik
tikililəri “qalaça” və ya “hörüldaş” adlandırmışdır.
Alimlər hesab edirlər ki, bu tipli qalaçalar təkcə müdafiə üçün deyildi. On-
lardan sığınacaq və ticarət karvanlarının dayanacaq yeri kimi də istifadə
edilmişdir.