Rusiya işğalına qədər şəhərin özündə erməni əhalisi yaşamırdı. Şəhər ət-
rafındakı Üçkilsədə yaşayan azsaylı ermənilər buraya işləməyə gəlirdilər.
Onların isə Üçkilsədə məskunlaşmasına XVyüzillikdə Qaraqoyunlu hökm-
darı Cahanşah icazə vermişdi. Azərbaycan hökmdarları həmişə erməniləri
himayə etmiş, dinlərinə və dillərinə toxunmamışdılar.
Müstəqil xanlıq yarandıqdan sonra İrəvan sənətkarlıq və ticarət mərkə-
zinə çevrilir. Şəhərdə çoxlu karvansaralar, dükanlar var idi. İrəvan xanları
burada müxtəlif memarlıq abidələri, məscidlər tikdirmişdilər. Onlardan
Sərdar sarayının, “Güzgülü salon”un adını çəkmək olar.
XVIII yüzillikdə xanlığın mərkəzində 8 məscid, 7 karvansara, 800-dən
çox dükan var idi. O dövrün səyyahları qeyd edirdilər ki, şəhər bütünlüklə
üzüm, ərik və müxtəlif növ meyvə bağları ilə əhatələnmişdi. Xanlığın əra-
zisi heyvandarlığın inkişafı üçün əlverişli idi. Buradan Arpaçay, Zəngi çayı,
Oxçuçay axırdı. Göyçə gölünün balıqları dadı və ləzzəti ilə məşhur idi.
XIX yüzilliyin əvvəllərində Rusiya Azərbaycan torpaqlarının işğalına başla-,
dı. Rusiyanın əsas hücum hədəflərindən biri də İrəvan xanlığı oldu. İrəvan,
qalası iki dəfə mühasirəyə alınsa da, rus qoşunları məğlub edilərək geri,
çəkilməyə məcbur edildi.
1827-ci ildə İrəvan növbəti dəfə hücuma məruz qaldı. İrəvan xanı rusların
təslimolma təklifini rədd etdi. Mühasirəyə alınan şəhər iki aya yaxın böyük
qüvvə ilə hücum edən rusların hücumunu dəf etdi. Lakin şəhər müdafiə-
çilərinin sırası seyrəlir, silah-sursat tükənirdi. Mövcudluğu boyunca çoxsay-
lı yürüşlərə sinə gərən qəhrəman İrəvan qalası böyük imperiya qüvvələri
qarşısında tək və köməksiz qalmışdı. Nəhayət, ruslar qala divarlarının bir
hissəsini dağıdıb şəhərə daxil ola bildilər. İrəvan işğal edildi. Xan əsir gö-
türüldü. Artıq İrəvanda xan qalmamışdı...
Şəhərdə və ümumiyyətlə, xanlıqda yaşayan azərbaycanlıların faciəsi də
bundan sonra başlandı. Rusiya imperiyasının köçürmə siyasəti nəticəsin-
də buraya ermənilərin kütləvi köçü başlandı. Sonrakı dövrlərdə də bu köç
davam etmiş, yerli əhali hissə-hissə oradan sıxışdırılıb çıxarılmışdır. Rusiya
imperiyası dağılandan sonra Qərbi Azərbaycan torpaqlarında erməni döv-
ləti yaradıldı. 1988-ci ildən isə İrəvanda - Qərbi Azərbaycanda yaşayan
əhalinin sonuncu deportasiyası başlandı. Azərbaycan əhalisi öz ata-baba
mülklərindən zorla çıxarıldı. Keçmiş İrəvan xanlığı ərazisində mövcud olan
abidələrimiz zaman-zaman dağıdıldı, yer adları isə dəyişdirildi.
Nadir şahın ölümündən sonra ölkənin xanlıqlara parçalanması, daxili çə-
kişmələr, xanlar arasında birliyin olmaması Azərbaycanın işğalını asan-
laşdırdı. Faciələrimiz də bundan sonra başlandı. Atalarımız yaxşı deyib:
“Birlik olmayan yerdə, dirilik də olmaz!”
Tarix ondan dərs çıxaranları sevir. Əziz şagirdlər, siz keçmişdə yol verilən
səhvləri bilməli, onların təkrar olunmasına imkan verməməlisiniz.
İrəvan xanlığının əhali-
sinin Azərbaycan türk-
lərindən ibarət olması
nəyi sübut edir?
Azərbaycanın Rusiya
imperiyası tərəfindən
işğal olunmasını
asanlaşdıran səbəblər
hansılar idi?
Sizcə, İrəvanda azər-
baycanlılara məxsus
abidələrin məhv edil-
məsinin səbəbi nə ola
bilərdi?
Rusiya imperiyasının
köçürmə siyasətinin
məqsədləri nə idi?
*Deportasiya bir
xalqın yaşadığı ərazi-
dən zorla çıxarılması
və ya məcburi köçürül-
məsidir.