bununla bağlıdır. Tarixin müxtəlif dövrlərində Dərbəndi “Hun qapıları”,
“Alban qapıları”, “Kaspi (Xəzər) qapısı”, “Dəmir qapı” adlandırmışlar.
Qala-keçidə daha maraqlı ad VII yüzillikdə Azərbaycanı işğal edən
ərəblər tərəfindən verilmişdir: “Qapılar qapısı” (Bab ül-əbvab). Həmin
dövrdə Dərbənddən şimalda Xəzər xaqanlığı yerləşirdi. Azərbaycan
ərazisi Ərəb xilafəti ilə xaqanlıq arasında mübarizə meydanına çev-
rilmişdi. Türk əsilli xəzərlər Azərbaycanın ərəblər tərəfindən işğal edil-
məsi ilə barışmaq istəmirdilər. Ona görə tez-tez Dərbənddən keçmək-
lə xilafət orduları ilə müharibələr aparırdılar.
Xilafətin parçalanmasından sonra Azərbaycanda yaranan dövlətlər də
“Qapılar qapısı”nı xüsusi diqqətdə saxlayırdı. Sacoğulları dövlətinin
hökmdarı Yusif Dərbənd səddini təmir etdirmiş, keçidi daha da
möhkəmləndirmişdi.
Sonrakı dövrlərdə kənd təsərrüfatı, sənətkarlıq və ticarətin inkişafı, dəniz
yollarından istifadə bu qədim qalanın böyüməsinə şərait yaratdı.
Dərbəndin mərkəzi hissəsi Narınqala adlanırdı. Narınqalanın ətrafında
sənətkar və tacirlər məhəllələr salır, qala tədricən şəhərə çevrilirdi. Şəhər
ətrafında əhali kənd təsərrüfatı ilə məşğul olurdu.
Şəhərdə böyük bazar var idi. Bu bazara Şərq ölkələrindən mallar gətirilir,
tacirlər tərəfindən alınaraq şimala - Avropaya aparılırdı. Dərbənd kətan
parçaları, qızıl boya və zəfəranı ilə məşhur idi. Bu nadir məhsulları xarici
tacirlər böyük həvəslə alırdılar.
Şimalda yerləşən ölkələrdən Dərbəndə məhsullar, xüsusilə satılmaq üçün
qullar gətirilirdi. Buna görə də şəhərin müxtəlif istiqamətlərə açılan qa-
pıları vardı: Bayat qapısı, Türkmən qapısı, Qırxlar qapısı, Xan qapısı və s.
Əhalinin içməli suya tələbatını ödəmək üçün dağlardan şəhərə saxsı
borularla bulaq suyu çəkilmişdi. Dərbənd həm də liman şəhəri idi. Uzun
Sizcə, nə üçün
Dərbəndi “Dəmir qapı”
adlandırmışlar?
Dərbəndin əhəmiyyəti
haqqında müzakirə
aparın. Onun
hərbi, iqtisadi və
siyasi əhəmiyyətini
aydınlaşdırın.