*Relyef dedikdə yer
səthində olan dərə-
təpə, dağ, düzənlik
və s. nəzərdə tutulur.
Sizcə, düşmən hücumu
haqqında məlumatın
sürətlə ötürülməsinin
hansı üstünlükləri var
idi?
Zamanın daş yaddaşı
Azərbaycanı şimaldan Böyük Qafqaz sıra dağları əhatə edir. Kür və Araz
ölkəmizin ən iri çaylarıdır. Cənubi Azərbaycanın da qərb hissəsi dağlarla
əhatələnmişdir. Dağlar və çaylar düşmən hücumları zamanı təbii maneə
rolunu oynayırdı. Ata-babalarımız relyefin verdiyi üstünlükləri qalalar va-
sitəsilə gücləndirməyə çalışmışlar.
Dərbənddən Kür çayına qədərki ərazilərdə çoxsaylı qalalar tikilmişdir.
Maraqlıdır ki, bu qalaların əksəriyyəti ümumi müdafiə zəncirinin halqaları
kimidir. Məsələn, şimaldan Azərbaycan ərazisinə hücuma keçmək istəyən
düşmən əvvəlcə Dərbənd səddində qarşılanırdı. Orada dərhal tonqallar
qalanır, dağ zirvələrində tikilmiş digər qalalara məlumat ötürülürdü. Hə-
min qalalarda da bir-birinin ardınca tonqallar yandırılır, düşmən hücumu
haqqında xəbər tez bir zamanda əhaliyə çatdırılırdı. Dağ, daş və od insan
əlində beləcə silaha, həm də onları qoruyan vasitələrə çevrilirdilər.
Ərəb səyyahlarından biri yazırdı ki, Dərbəndin önündə Dzib adlı dağ var. Onun
zirvəsində hər il çoxlu odun toplayırlar. Ehtiyac olduqda Azərbaycan sakinlərini
düşmənin gözlənilməz hücumu haqqında xəbərdar etmək üçün böyük tonqal
qalayırdılar.
Dərbənddən cənuba doğru uzanan hündür dağlardakı keşikçi qalaları, sədd qalıqları dövrümüzədək
gəlib çatmışdır. Bunlardan Çıraqqalanı, Gilgilçay və Beşbarmaq sədlərini göstərmək olar.