Azərbaycan necə
parçalandı?
Sizcə, nə üçün Rusiya
Azərbaycan torpaq-
lanna xüsusi önəm
verirdi?
CAVAD XAN
*Müstəmləkə iri
dövlətlər tərəfindən
zorla tutulan,
müstəqilliyini itirən
ölkə deməkdir.
XIX
yüzilliyin əvvəllərində Rusiya imperiyası Qafqazda ye-
nidən fəallaşmağa başladı. Rus çarları israrla I Pyot-
run vəsiyyətlərini gerçəkləşdirməyə çalışırdılar. Onlar
Qafqazı bütünlüklə ələ keçirmək, buradan digər Şərq ölkələrinə, o cümlə-
dən Hindistana çatmaq istəyirdilər. I Pyotrun planlarını vaxtilə Şərqin son
fatehi, böyük Azərbaycan sərkərdəsi Nadir pozmuşdu. XVIII yüzillikdə o,
çətin vəziyyətdə olan ölkənin qüvvələrini bir yerə toplaya bilmişdi. Xalqı
birləşdirmiş, dövlətin gücünü işğala qarşı istiqamətləndirmişdi.
Təəssüf ki, dövr həmin dövr, zaman həmin zaman deyildi. Azərbaycan
çoxsaylı xırda dövlətlərə - xanlıqlara parçalanmışdı. Vahid dövlət yox idi.
Ölkənin hər yerində daxili çəkişmələr, ara müharibələri hökm sürürdü.
Tehranı paytaxt edən türk əsilli Qacarlar sülaləsi də kifayət qədər güclü
deyildi.
Rusiyanın planlarında Azərbaycan torpaqları xüsusi yer
tuturdu. Çar yaranmış əlverişli siyasi şəraitdən istifadə
etmək qərarına gəldi. Əvvəlcə Borçalı, Qazax, Şəmşəd-
dil işğal edildi. Ardınca ölkəmizin içərilərinə doğru hərbi
səfərlər başlandı. Gəncə xanı Cavad xanın rus qoşunla-
rına qarşı qəhrəmanlıqla mübarizə aparması və şəhid
olması xəbəri hər yana yayıldı. Yalnız bundan sonra Qa-
carlar dövləti müharibəyə qoşuldu. İki dövlət arasında
uzun sürən müharibə Rusiyanın qələbəsi ilə yekunlaşdı.
1813-cü ilin oktyabrında Qacarlar dövləti və Rusiya
arasında Gülüstan sülhü imzalandı. Gülüstan Qarabağ
xanlığı ərazisində kənd idi. Müqaviləyə görə İrəvan və
Naxçıvan xanlıqlarından başqa, Araz çayından şimalda
yerləşən xanlıqlar, həmçinin Lənkəran xanlığı Rusiyaya
verildi. Bununla da Azərbaycan torpaqlarının iki imperiya arasında Şimal
və Cənub olmaqla parçalanmasının əsası qoyuldu.
Gülüstan müqaviləsindən sonra “Şimali Azərbaycan”, “Cənubi Azərbay-
can” ifadələri ortaya çıxdı. Azərbaycanın şimal torpaqlarının böyük his-
səsi dili və dini ayrı olan işğalçı bir dövlətin hakimiyyəti altına düşdü. Bu
ədalətsiz müqavilə ilə torpaqlarımız və xalqımız parçalandı. Şimal torpaq-
larımızda amansız müstəmləkə rejimi quruldu.