Sizcə, Qacarlar döv-
ləti nə üçün Şimali
Azərbaycana hücum
etmişdi?
Rusiya isə İrəvan və Naxçıvanı tutaraq Osmanlı sərhədlərinə çıxmaq, Cə-
nubi Qafqazın işğalını tamamlamaq istəyirdi.
1826-cı ildə Qacarlar dövlətinin Şimali Azərbaycana hücumu ilə yeni mü-
haribə başlandı. İlk vaxtlar uğur Qacarların tərəfində idi. Rus qoşunları
əksər Azərbaycan şəhərlərindən qovulurdu. Lakin hərbi əməliyyatlarda
yol verilən səhvlər, rusların Qafqaza əlavə qüvvələr yeritməsi vəziyyəti kö-
kündən dəyişdi. İrəvan və Naxçıvan Rusiya tərəfindən işğal edildi. Bir neçə
döyüşdə məğlub olan Qacarlar sülh bağlamağa məcbur oldu.
1828-ci ilin fevralında Təbriz yaxınlığındakı Türkmənçay kəndində yeni
müqavilə imzalandı. Onun şərtləri Gülüstan müqaviləsindən də ağır idi.
Qacarlar dövləti İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının işğalı ilə razılaşmalı oldu.
Onlar həm də Rusiyaya dəymiş ziyanı ödəmək üçün külli miqdarda pul da
ödəyəcəkdi. Müqaviləyə görə Qacarlar dövləti ərazisində yaşayan erməni
əhalisi kütləvi surətdə Qafqaza köçürülməli idi. Qacarlar buna mane olma-
malı idi.
Müharibənin gedişində rus qoşunları Cənubi Azərbaycanın bəzi şəhərlərini
də işğal etmişdi. Onlardan biri də Ərdəbil idi. Bu şəhərdə qədim əlyazmalar
saxlanılan zəngin kitabxana var idi. Şəhəri işğal edən ruslar bu zəngin xəzinəyə
də biganə qalmamışdılar.
Rus generalına Şeyx Səfi məqbərəsində yerləşən kitabxananı ələ keçirmək əmri verilmişdi. Ancaq bu
iş ehtiyatla görülməli idi. Əhali duyuq düşməməli, kitabxanadakı nadir əlyazmalar səs-küysüz oradan
çıxarılmalı idi.
Rus generalı hiyləyə əl atdı: məqbərəyə böyük xalı bağışladı. Sonra kitabxanaya cavabdeh olan din
xadimlərini yanına çağırıb onlara bildirdi ki, çarın öz müsəlman əhalisinə təhsil vermək üçün kitabla-
ra ehtiyacı var. Guya onların üzü çıxarılıb yenidən kitabxanaya qaytarılacaq. Sadəlövh və inanclı din
xadimləri bu yalana inandılar. Nadir əlyazmalar Rusiyaya daşındı.
Ərdəbildə isə hələ uzun müddət bu kitabların geri qaytarılacağını gözlədilər...
Mətnə əsasən cədvəli
tamamlayın.
Türkmənçay müqaviləsi Azərbaycanın parçalanmasını qəti şəkildə rəs-
miləşdirdi. Bu müqavilədən bir qədər sonra İrəvan və Naxçıvan xanlıqları
çar fərmanı ilə ləğv edildi. Onların yerində qondarma “erməni vilayəti” ya
radıldı. Tarixi İrəvan ərazisində gələcək “erməni dövləti”nin bünövrəsi belə
qoyuldu.
AZƏRBAYCAN
Gülüstan müqaviləsindən sonra
Türkmənçay müqaviləsindən sonra