Azərbaycanda ilk insanların yaşadığı ən qədim mağara Azıx mağarasıdır.
Bu mağara Qarabağda - Xocavənd rayonu ərazisindədir. Mağara Quru-
çayın sol sahilində yerləşir. Quruçay uzun illər axaraq mağaranın giriş yo-
lunda dərin yarğan açmışdır. Bu, mağaranı subasma təhlükəsindən xilas
etmiş, ilk insanların burada məskunlaşmasına şərait yaratmışdır.
Bir rəvayətə görə, Quruçay dərəsində bir çoban
sürüsünü otarırmış. Onun keçiləri itir. Çox axtardıq-
dan sonra keçilərini bir mağarada tapır. Mağaranın
girişi bitkilərlə örtülü imiş. Onun içindəki yollar,
müxtəlif formalı daşlar çobanın diqqətini cəlb
edir. Axşamtərəfi çoban kəndə qayıdır, mağara haqqında camaata danı-
şır. Mağara haqqında söz-söhbətlər yayılmağa başlayır: guya mağarada
sirli varlıqlar, əjdahalar yaşayır.
1960-cı illərdə arxeoloq Məhəmmədəli Hüseynovun rəhbərlik etdiyi eks-
pedisiya Azıx mağarasını tədqiq etdi. Müəyyən edildi ki, mağara dünyanın
ən qədim sakinlərinin yaşayış məskənlərindən biri olub.
Quruçayın yuyub gətirdiyi daşlardan mağarada yaşayan insanlar əmək
alətləri hazırlayırdılar. Mağaradan müxtəlif daş alətlər aşkara çıxarılmış-
dır. Onların ən böyüyünün ağırlığı 4-5 kiloqrama qədərdir. Bu alətlərdən
iri heyvanların ovlanması zamanı istifadə olunurdu.
Qazıntılar zamanı Azıx mağarasından qədim insanların ovladıqları hey-
vanların sümükləri tapılmışdır. Onların içərisində mağara ayısı, maral, qa-
ban və kərgədan sümükləri olmuşdur.
MƏHƏMMƏDƏLİ
HÜSEYNOV
Qədim insanların ov
zamanı ağır daşlardan
istifadə etməsinin
səbəbi nə idi?
Azıx adamı
Azıx mağarasından aşkar edilən ən qiymətli tapıntı
insanın alt çənə sümüyüdür. Onu qazıntılar zamanı
M.Hüseynovun başçılıq etdiyi ekspedisiya aşkara
çıxarmışdır. Müəyyən edilmişdir ki, çənə sümüyünün
350 min ildən çox yaşı vardır və təxminən 18-22 yaş-
lı qadına aiddir. Tapıldığı mağaranın adı ilə ona “Azıx
adamı” adı verilmişdir. Məhz bu tapıntıya görə Azər-
baycan “Avropanın ən qədim sakinləri” xəritəsinə daxil
edilmişdir. “Azıx adamı”na aid alt çənə sümüyü hazır-
da Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyində sərgilənir. Bu
tapıntı Azərbaycanın ən qədim insan məskənlərindən
biri olduğunu sübut edir.
Alimlər Azıx mağarasında gizli yerlər
də aşkar etmişlər. Burada mağara
ayısının kəllə sümükləri saxlanılırmış.
Tapılan ayı kəllələrindən birinin yaşı
300 min il əvvələ aiddir. Onun üzərin-
də daş əşya ilə paralel şəkildə yeddi,
yuxarısında isə çəpəki şəkildə bir
cızıq çəkilmişdir. Bu, Azıxda yaşayan
insanların say haqqında təsəvvürləri-
nin olduğunu sübut edir.